Dört Halife Dönemi (632-661)

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · İslam Tarihinin İlk Büyük İktidar Kavgası

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

İslam tarihinde bazı dönemlerin kritik önemi vardır. Özellikle milattan sonra 632 ile 661 yılları arası belki de en kritik dönemi işaret eder. Bu dönem Dört Halife Dönemidir. Bu dönem Hz. Muhammed’in (s.a.v.) vefatından sonra İslam toplumunun başına geçen dört halifenin yönettiği dönemi kapsar. Peki bu dönemde neler oldu? Gelin bunun cevabını birlikte ele alalım!

Hz. Muhammed’in Ölümü

Hz. Muhammed’in 632 yılında vefat etmesinin ardından, yeni kurulmuş İslam dünyası bir lidere ihtiyaç duydu. Bu, hem siyasi hem de toplumsal açıdan büyük önem taşıyordu ancak bir sorun vardı. Hz. Muhammed her ne kadar büyük bir birlik yaratsa da hâlâ Müslüman dünyası ikiye ayrılıyordu: Ensarlar ve Muhacirler.

Ensarlar, Medineli Müslümanların oluşturduğu bir gruptu. Muhacirler ise Mekkelilerin oluşturduğu bir gruptu. İki taraf da kendilerini temsil edecek bir lider istiyordu. Öyle ki bu istek islam dünyasında kısa süren bir düşmanlığa itecek noktaya geldi. Neyse ki bu noktada Hz. Ömer devreye girdi ve Hz. Ebubekir’i öne sürdü. Böylece iki topluluğun da tatmin olacağı bir karara varıldı ve böylece ilk halife tarihteki yerini almış oldu.

Hz. Ebubekir (Ebû Bekir) Dönemi (632-634)

Elbette Hz. Ebubekir başa geldiğinde huzurlu bir dönem geçirmeyecekti. Özellikle Hz. Muhammed’in vefatının ardından, bazı Arap kabileleri dinden saparak kendi bağımsızlıklarını ilan ettiler. Yine bu dönemde sahte peygamberler baş gösterdi ve Hz. Muhammed’in kurduğu birlik beraberlik ortamı için tehdit oluştu. Dolayısıyla Hz. Ebubekir buna karşı isyanları bastırmak için harekete geçti ve Ridde Savaşları başlamış oldu. 

Savaş öncesinde, Hz. Ebubekir’in Hz. Muhammed’den kalan bir Bizans fethi hayali vardı. Elbette bugün de bildiğimiz üzere bu plan gerçekleşmedi. Bunun nedeni de az önce bahsettiğimiz Ridde Savaşları oldu. 

Bu savaş Hz. Ebubekir açısından gerekliydi, çünkü kendisini peygamber ilan eden Tulayha, kuvvetlerini toplamaya başlamış ve 632 yılının temmuz ayında şehre iyice yaklaşmıştı. Ebu Bekir beklenmeyen bir hamle yaparak, ordusuyla saldırıya geçip isyancıları Zü’l-Hisse bölgesine kadar getirdi. Hz. Ebubekir, ilerlemeye devam ederken bir beklenmedik hamle de düşman birliklerinden geldi ve isyancılar böylece kaybettikleri yerleri yeniden ele geçirdi. Çok geçmeden Hz. Ebubekir ordusunu yeniden toplayarak bir gece baskınıyla isyancıları Zü’l-Kıssa bölgesine kadar sürerek 1 Ağustos 632 tarihinde isyanı bastırdı. Bunun ardından Hz. Ebubekir, İslam dünyasını genişletmek adına bugünkü Suriye ve Irak üzerine seferler düzenledi. Bizans ve Sasaniler ile savaşan Hz. Ebubekir, bu savaşlar sonucunda Sasani’leri yenerek Irak’ı, Bizans’a karşı Şam’ın çevresini ve Hira, Enbar gibi önemli şehirleri fethetmiş oldu. 

Hz. Ebubekir, bu kadarla sınırlı kalmamıştı. Belki de İslamiyet açısından en önemli odağı Kur’an’ın toplanması üzerine olmuştu. Özellikle savaşlar sırasında hayatını kaybeden hafızlar nedeniyle ayetlerin kaybolması gibi bir korku doğdu. Bunun üzerine Hz. Ömer’in önerisiyle Kur’an-ı Kerim’in yazılı hâle getirilmesi için Zeyd bin Sabit’i görevlendirildi. 

Bu sıralarda Hz. Ebubekir hastalandı ve yerine Hz. Ömer’i önerdi. 634 yılında vefat etmesiyle beraber Hz. Ömer ikinci halife olarak başa geçti. 

Hz. Ömer Dönemi (634-644)

Hz. Ömer, kendisi halife olmadan çok önce tarih sahnesine adımını atmıştı. Hem Hz. Ebubekir’in başa geçmesinde olan etkisi hem savaşlar sırasındaki katkıları hem de Kur’an-ı Kerim’in toplanması konusundaki katkılarıyla İslam dünyasına çoktan adını yazdırmıştı, ancak asıl başarıları bu halifelik döneminde olacaktı.

Hz. Ömer gerçek bir devlet insanıydı. Devletin teşkilatlanması onun için ön plandaydı. Onun döneminde divan teşkilatı kurulmuştu, böylece devlet gelirleri düzenli yönetilecekti. Yine onun döneminde adalet önemli bir değer olacaktı. Kadılık sistemini kurarak İslam hukukunun düzgün uygulanmasını ön plana almıştı. Hicri takvim sisteminin ve ordugâhların  kurulması gibi pek çok gelişme onun döneminde olmuştu. Hz. Ömer çok kısa sürede yaptığı bu değişikliklerle gerçek anlamda bir devlet kurmuştu. Elbette sistemi kurmak önemliydi, ancak Hz. Ömer bununla da sınırlı kalmayacaktı. O, gözünü fetihlere çevirmişti. Hz. Ebubekir’in Sasaniler üzerine başlattığı fethi devam ettirdi ve 636’daki Kadisiye Savaşı ve 642’deki Nihavend Savaşı ile Sasani Devleti’ni tamamen ortadan kaldırdı.

Sasanilerin yenilmesiyle beraber geriye bir düşman kalmıştı: Bizans.

Hz. Ömer, 636’da Yermük Savaşı’nı kazanarak stratejik önemi yüksek olsan Şam ve Kudüs’ü fethetti. 640’da ise Mısır’ı fethetti ve Bizans’ı bölgeden çıkardı. Bu kadarla da kalmadı. Hz. Ömer, Kur’an eğitimine büyük önem verdi ve hâfızların yetişmesini destekledi. Kur’an-ı Kerim’in bir kitap hâline getirilmesini önemsedi ve bunun için adımlar attı ancak ömrü buna yetmedi. 644 yılında bir Mecusi köle olan Ebû Lü’lü tarafından sabah namazında suikast sonucu hayatını kaybetti.

Hz. Osman Dönemi (644-656)

Hz. Ömer’in ölümünden sonra altı kişilik bir şura tarafından halife olarak seçilen Hz. Osman, en uzun süre hükmedecek halife oldu. Onun dönemi Kur’an-ı Kerim’in çoğaltılması için büyük önem taşıyacaktı. Tabii, asıl uğraşacağı konu ayrışmalar olacaktı. Emevi ailesine mensup olması nedeniyle zamanla bazı kesimler tarafından eleştirilmişti. Hz. Osman, Hz. Ömer’in izinden giderek, onun döneminde toplanan Kur’an’ı çoğaltıp farklı bölgelere gönderdi Böylece, yeni fethedilen bölgeler ile ilk toplanan Kur’an arasında bir fark olması engellenmiş oldu. 

Fetihlerden de geri kalmadı elbette. İslam’ın gerçek anlamda yayılmasında büyük katkısı oldu. Kuzey Afrika ve Kafkasya’ya kadar ilerleme sağladı ve gerçek bir donanma kurdu. Öyle ki, yıllardır Akdeniz’de üstünlük kuran Bizans’ı yalnızca 20 yıllık bir devlet olarak yenmeyi başardı. Bu anlamda büyük başarılar elde etse de Hz. Osman’ı bekleyen sorunlar vardı. Öyle ki bu sorunlar daha sonra Hz. Ali’ye de sıçrayacak ve İslam dünyasında büyük bölünmeler yaşanacaktı. Hz. Osman’ın valiliklere kendi ailesinden kişileri ataması tepki toplamıştı. Kendisi Emevi soyundan geldiği için ve bu atanan kişiler de Emevi ailesinden olduğu için bölünme yaşanıyordu. Bu sürecin sonucunda 656 yılında Medine’deki evi isyancılar tarafından basıldı ve hayatını kaybetti.

Hz. Ali Dönemi (656-661)

Hz. Ali, 656 yılında halife seçildiğinde, İslam dünyası iç karışıklıklarla çalkalanıyordu. Hz. Osman’ın öldürülmesiyle başlayan siyasi istikrarsızlık, Hz. Ali’nin halifeliği boyunca devam etti. Onun dönemi, fitne dönemi olarak adlandırılan iç savaşlarla geçti ve İslam tarihinde büyük bir kırılma noktası oldu.

Hz. Ali gelebilecek sorunların farkındaydı. O yüzden başlangıçta halifeliği kabul etmekten bile emin değildi. Daha sonra hem İslam dünyasının geleceği hem de çevresinden gelen baskılarla halifeliği kabul etti. Elbette bu dönemde uğraşması gereken pek çok sorun vardı. Hz. Osman’ın katillerinin bulunmasını isteyen bir topluluk vardı ancak bu kişiler Emeviler karşısındaki halktı. Hz. Ali’nin tutumu kritikti. Emeviler ile İslam dünyasının diğer fertleri arasında sıkışmıştı. Ayrıca Emeviler, kendi soylarından olan Hz. Osman’ın ölmesinden sonra Hz. Ali yerine yine kendi soylarından birisini istiyordu. Bu da en baştan bir ön yargıyla karşılaşmasına neden oldu. 

Bir de bunlar yetmezmiş gibi bağımsızlık kovalayan gruplar vardı. Bunun ilk örneği Cemel Vakası ile 656 yılında başlamış oldu. Bu Hz. Osman’ın katilleri konusuyla başladı. Hz. Ali, önce meseleyi çözmek için barışçıl yolları denedi. Ancak Basra’da yapılan görüşmeler sonuçsuz kaldı. Bunun üzerine katilleri arayan Hz. Aişe, Talha ve Zübeyr, Hz. Ali’nin güçlerine savaş açtı. İki ordu, Basra’da karşı karşıya geldi ve savaş başladı. Savaş sonunda Hz. Ali galip geldi, Talha ve Zübeyr öldürüldü. Hz. Aişe esir alındı ancak Hz. Ali’nin kendisine büyük saygısı vardı. Bu nedenle onu Medine’ye geri gönderdi. Savaş kazanılsa da iç karışıklıklar durulmayacaktı. 

657 yılında Şam valisi ve Hz. Osman’ın akrabası olan Muaviye, Hz. Osman’ın katilleri bulunmadığı için Hz. Ali’nin halifeliğini reddederek Sıffin Savaşı’nı başlattı. İki taraf, Suriye’nin Fırat kıyısındaki Sıffin bölgesinde savaşa başladı. Muaviye, kaybedeceğini anlayınca askerlerinin, mızraklarının ucuna Kur’an sayfaları takarak barış çağrısı yaptı. Hz. Ali bunun üzerine savaşı durdurmak zorunda kaldı.

Buradan sonra savaş bugünkü adıyla Hakem Olayı ile son bulacaktı. Artık halifelik durumu hakem kararı ile belirlenecekti. Hz. Ali’nin hakemi Ebu Musa el-Eşari, Muaviye’nin hakemi ise Amr bin Âs oldu. Ebu Musa el-Eşari iki halifenin de çekilmesini önerdi, ancak Amr bin Âs hile yaparak sadece Hz. Ali’nin çekildiğini ilan etti. Elbette bununla birlikte Hz. Ali bir anda halifeliğini kaybetmedi ancak otoritesi büyük ölçüde sarsıldı ve Muaviye kendisini halife ilan etti. 

Bunun sonucunda üç grup ortaya çıktı. Hariciler adı verilen iki tarafın da halifeliğini reddedenler, Hz. Ali’yi destekleyenler ve Muaviye’yi destekleyenler. Hariciler, İslam’ı çok katı bir şekilde yorumluyorlardı ve “Allah’tan başka hiçbir otoriteyi kabul etmiyoruz.” diyerek Hz. Ali’ye karşı isyan ettiler. Hz. Ali bu savaşı da kazandı. Girdiği her savaşı kazanan Hz. Ali, diğer iki savaştaki gibi bu galibiyetten de faydalanamadı. Bu savaş, Hz. Ali’nin ordusunu zayıflatırken, Hariciler tamamen yok olmadı ve ona karşı suikast planladılar. 661 yılında, Kufe’de sabah namazına giderken Harici Abdurrahman bin Mülcem tarafından zehirli bir kılıçla saldırıya uğradı. Hz. Ali bunun sonucunda hayatını kaybetti ve Dört Halife dönemi biterken Emevi dönemi başlamış oldu. 

Kaynakça ve İleri Okuma