Ayrımcılığın Temeli: Mavi ve Kahverengi Göz Deneyi

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Jane Elliott’ın Sarsıcı Göz Rengi Deneyi

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Toplumda bazı özellikler diğerlerine göre daha iyi kabul edilir öyle değil mi? Örneğin Amerika’da Avrupa kökenli, renkli gözlü ve açık tenli bireyler genelde olumlu anlamda övgüler alırken, siyahilere olumsuz yakıştırmalar yapılır. Bir diğer örnek ise estetik olarak gözümüze daha iyi görünen kişilere, diğer insanlara kıyasla daha iyi yaklaşmamızdır. Peki bu yaptığımız doğru mudur? İnsanlara bu yaptığımız yanlışı gösterebilir miyiz? İşte Amerikalı öğretmen Jane Elliott’in 1968’de yaptığı Blue-Eyed/Brown-Eyed deneyi tam olarak bunu amaçlıyordu. Hem ayrımcılığın nasıl oluştuğunu hem de nasıl yayıldığını birlikte göreceğiz. Hazırsanız, bu deneye birlikte dalalım!

En İyisi Mavi Göz!

Elliot, ABD’deki ayrımcılığın boyutlarından rahatsızdı. İnsanların değiştiremeyecekleri ve değiştirmeleri de gerekmeyen özellikleri üstünden yargılanması, buna göre muamele görmesini yanlış buluyordu. Elliott, hem bunu gösterecek çarpıcı bir deney yapmak hem de ayrımcılığın doğasını anlamak için bu deneye başladı. Deneyde öğrencilerine ırkçılığın ve ayrımcılığın nasıl hissettirdiğini doğrudan deneyimletmeyi amaçlıyordu. İnsanların sadece dış görünüşleri veya doğuştan gelen özellikleri nedeniyle nasıl ayrımcılığa maruz kaldığını göstermek, öğrencilerin empati geliştirmesine yardımcı olmak istiyordu.

Elliot, sınıfındaki öğrencileri tamamen göz renkleri üzerinden ikiye ayırdı: Mavi ve kahverengi gözlüler.

Elliot, ilk etapta sınıfa mavi gözlülerin daha zeki, daha çalışkan, daha üstün olduğunu söyledi. Kahverengi gözlülerin ise daha yavaş, daha tembel, daha az zeki olduğunu belirtti. Bu kadarla da kalmadı. Elliot, mavi gözlü çocuklara bazı ayrıcalıklar tanıdı. Daha uzun teneffüs süresi verdi, sınıfta istedikleri yerlere oturmalarına izin verdi ve en kritiği kahverengi çocuklarla oynamaları tamamen yasaklandı. Elbette bu olurken de kahverengi gözlü çocuklara aşağılayıcı tavırlarla yaklaştı. Onlar arka sıralara oturtuldu ve çeşitli şekillerde küçük düşürüldü. Elliot, kesinlikle ırkçı değildi çünkü kısa sürede dengeleri değiştirecekti.

İlk etapta kahverengi gözlü çocukların okula gitme isteği, okuldaki özgüveni ve atılganlık durumu düştü. Tam tersi şekilde mavi gözlü çocukların ise tüm bu durumları olumlu hâle geldi. Ayrıca onlar da belki o güne kadar arkadaş oldukları kahverengi gözlü çocukları dışlamaya başladı. 

Dengeler Değişiyor

Elliot, bir noktada bu gidişe dur dedi ve tüm yaklaşımı değiştirdi. Bu sefer de kahverengi gözlülerin üstün olduğunu söyledi ve mavi gözlülere verdiği tüm ayrıcalıkları kahverengi gözlülere sunup, daha önce kahverengi gözlülere yasakladığı her şeyi mavi gözlülere yasakladı. Tam anlamıyla yer değiştirmiş oldular. Burada bir fark vardı öyle değil mi? İlk durumda mavi gözlüler hiç ezilmemiş, kahverengi gözlüler ayrıcalıklı hissetmemişti. Geçmiş duyguları bu olayda bir rol oynamalıydı. Ya mavi gözlüler bu ayrımı kabul etmeyip yerleri için savaşacaktı ya da kahverengi gözlüler o kötü hissi tanıdıkları için mavi gözlülere yapılan kötü muameleyi reddedecekti.

Üzülerek söylüyoruz ki öyle olmadı… Mavi gözlü çocukların tüm özgüveni yok oldu ve tamamen çekingen bir hâle büründüler. Kahverengi çocuklar ise mavi gözlüleri dışlayarak günlerine devam ettiler. Elliot, böylece insanların hiçbir anlam ifade etmeyen, mantığa uymayan ve tamamen zararlı olan bu önyargılara ne kadar kolay kapıldığını görmüş oldu. Çocuklar açısından bakınca da bazı kritik sonuçlara varmış oldu. 

Deneyin Önemi

Bu deney Elliot’a, çocukların sadece bir otorite figürünün yönlendirmesiyle üstünlük veya aşağılık hissini ne kadar kolay edineceğini gösterdi. Dahası bu hisse kapıldıktan sonra, aşağılanan çocukların daha çekingen ve başarısız hale geldiğine ve üstün görülen çocukların ise daha cesur ve başarılı duruma gelmesine bizzat şahit oldu. Elliot için ve belki de siz okurlarımız için en çarpıcı sonuç ise daha önce ayrımcılığa uğramış olan çocukların bile güç kendilerine geçince aynı baskıcı tavırları benimsemesi idi. Empati hissi tetikleneceğine saldırı ve ayrımcılık mekanizmaları çalışmış oldu.

Yıllar sonra aynı çocuklar, deneyi asla unutmadıklarını ve onlara çok geniş bir bakış açısı sağladığını belirterek öğretmenlerini kutladılar. Tabii, belki sizin de aklınıza gelmiş bazı nedenlerden ötürü Elliot bazı eleştirilere de maruz kaldı. Bilimsel açıdan Elliot’ın yaptığı bu deney küçük ölçekli olduğu ve parametreleri tam olarak net olmadığı için gerçek dünyada ayrımcılığın daha köklü olduğu ve tek bir deneyle tam olarak anlaşılamayacağı yönünde bir eleştiri aldı. Sezgisel açıdan bulguları ne kadar anlaşılır olsa da psikolojik açıdan geçerli olması için bu deneyin önünde çok yol olacaktı.

Vicdani ve insani açıdan ise çocukların bu deneye ortak edilmesi ve onların ilerideki yaşamlarını etkileyebilecek, onları travmaya sokabilecek bir deney olması yönüyle eleştirilere maruz kaldı. Yine de en azından ayrımcılığın öğrenilen bir davranış olduğunu ortaya koyabildiğini söyleyebiliriz.

Bu deney, ayrımcılığın ne kadar hızlı içselleştirilebileceğini ve insanlar üzerinde nasıl derin etkiler bırakabileceğini gösteriyor. Günlük hayatımızda fark etmesek de benzer mekanizmalar sürekli işliyor. Kimilerinin daha zeki, daha yetenekli veya daha değerli olduğu, bazen yalnızca rastgele belirlenmiş bir özellik üzerinden şekillenebiliyor. Belki de bu deneyin en önemli mesajı şu: Eğer ayrımcılığı bir günde öğrenebiliyorsak, adaleti ve eşitliği de aynı hızla benimseyebiliriz. Belki de gerçek değişim, neye nasıl baktığımızı sorgulamakla başlıyor.

Kaynakça ve İleri Okuma