1948 yılında Zanzibar’da doğan Tanzanyalı yazar Abdulrazak Gurnah, 2021 yılında, “sömürgeciliğin etkilerine, kültürler ve kıtalar arasındaki uçurumda mültecilerin kaderine tavizsiz ve şefkatli bir şekilde nüfuz ettiği için” Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görüldü. Zanzibar Devrimi sırasında İngiltere’ye yerleşen ve ana dili Svahili olmasına rağmen İngilizce eserler veren Gurnah, 1986’dan bu yana Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan ilk Afrikalı yazar oldu.
Abdulrazak Gurnah’ın Romancılığı
1948’de Zanzibar’da doğan Gurnah, 1960 yılının sonlarına doğru ise İngiltere’ye göç eder. Hayatının erken döneminde yaşadığı “göç” tecrübesi, gözlemlediği birbirinden oldukça farklı iki dünya, roman karakterlerini şekillendiren önemli bir etken haline gelmiş olsa gerek. Gurnah, romanlarının çoğunda sömürgeciliğin izlerini taşıyan kahramanları işler; yabancılaşma, göç ve yuva gibi kavramları ele alır. Bu bakımdan, sesini duyuramayanın sesi olur, anlatılmayan hikâyeleri anlatır da denebilir. Kahramanları daimî bir kaçış içerisindedir ve Gurnah bu kahramanlar üzerinden yabancı-tanıdık, ev-gurbet çatışmalarını işler. Kahramanlar yuvalarındaki sömürgecilikten kaçmak ve daha iyi bir hayat yaşayabilmek için memleketlerini terk eder fakat gittikleri yerde de bir “ev”e sahip olamazlar. Gurnah, kahramanlarının evlerini yitirmeleri üzerinden de kayıp temasını işler. “Kayıp”, Gurnah romanlarının alt metnini de oluşturur, bir kez kaybolan “yuva” bir daha bulunamaz fakat arayış da hiçbir zaman bitmez. “Bu nedenle Gurnah’nın yerinden edilmiş karakterleri yeni ortamlarına alışmak ve bir anlamda kendilerini adapte etmek için kendilerine yeni kimlikler bulmaya çalışan kişilerdir. Bu kişilerin önceki yaşamları ve yeni yaşamları arasında devamlı bir çatışma söz konusudur. Göç, Gurnah romanlarında kimliği biçimlendirmek yerine, âdeta onun daha da parçalanmasına yol açan bir olgudur. Yeni yaşamlarına adapte olmakta oldukça zorlanan Gurnah karakterleri aslında kaçmak zorunda bırakıldıkları eski yaşamlarını bir tür nostaljiyle anarlar.” (Geçikli, K. (2015). ABDULRAZAK GURNAH’NIN “DESERTION” ADLI ROMANININ POSTKOLONYAL OKUMASI. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (54), 105-119.)
Üstelik Gurnah’nın eserlerini ana dili olan Swahili’de değil, İngilizce olarak yazması, zihnindeki hikaye ve karakterlerin gücünü gösteriyor. “Yabancı” ve “ev” olgusunun, yazara yabancı bir dil aracılığı ile anlatılıyor olması, olayların gerçekçiliğini; kişilerin ve hislerinin canlılığını vurgular nitelikte.
“Yabancılaşma, yurtsuzluk, sürgün ve işçileşme, bir zamanların sömürgeleştirilmiş toplumlarında doğan yazarların, eserlerinde sıklıkla ele aldığı ve işlediği kavramlar arasındadır. Kumdan Yürek’in kahramanı Salim’de olduğu gibi, ergenlik döneminin en başında ve daha sonra olgun yaşamında, önemli bir topluluğa ya da kültüre ait olmama hissi, bireyin sömürgecinin kültürünü eleştiri ve hiciv yoluyla reddetmesiyle ya da çeşitli yabancılaşma türleri şeklinde fiziksel veya psikolojik geri çekilmeler ile sonuçlanır.” (Taş, M. R. (2022). Unhomeliness, Self-Estrangement, and Labefaction in Abdulrazak Gurnah’s Gravel Hearth. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 241-251.)
Kendi hayatında meydana gelen değişikliklerden oldukça fazla esinlenen bir yazar da denilebilir Gurnah için. Ana yurdunda gerçekleşen olayların ve sömürgeciliğin etkilerini karakterlerinin hayatlarında görebiliyoruz. Dolayısıyla Gurnah romanları için yazarın hayatıyla kol kola ilerleyen bir yapıdalar demek çok da yanlış olmaz.
Kumdan Yürek (Gravel Heart)
Gurnah’ın 2017 yılında yazdığı roman aslında Shakespeare’in Kısasa Kısas (Measure for Measure) oyununun bir adaptasyonu. Hem edebî türler (tiyatrodan romanı) hem de kıtalar arası (Afrika’dan Avrupa’ya) bir güzergahta Shakespeare’in oyununu yeniden yorumlayan Gurnah’ın adaptasyonu Kısasa Kısas’a yapılmış açık göndermelerle doludur, diyor Barış Özkul, Kumdan Yürek’in ön sözünde. Hikaye ilerledikçe ana karakterimiz tarafından da kendisinin hayatı ve bahsi geçen oyunun paralelliğine dikkat çekiliyor. Kumdan Yürek, “Batılı” bir oyunu tamamen farklı bir kültürel kapsamda ve farklı bir kültürel arka planla yeniden anlatırken kültürlerin, hikâyelerin ve aslında insanların o kadar da farklı olmadığını göstermiş oluyor.
Romana ana karakterimiz Salim’in çocukluğu ile başlıyoruz. Zaten Kumdan Yürek için bir bildungsroman (kısaca; ana karakterin çocukluğundan yetişkinliğine kadar olan, büyüme hikayesinin anlatıldığı roman türü) da denebilir; kitap boyunca Salim’in büyümesine şahit oluyoruz. Salim annesi ve dayısı ile yaşıyor, babası ise evden ayrılmış. Salim dayısına büyük bir hayranlık duyuyor, babasını ise anlamıyor; evi neden terk ettiğini, neden böyle sessiz olduğunu ve işini bırakıp da neden pazarcılık yapmaya başladığına anlam veremiyor. Romanın etrafında örüldüğü, Salim’in ailesini sessizce çürüten ve izleri hiçbir zaman geçmeyen bir sır olduğu okuyucuya söylense de, biz bunu aile bireylerinin ilişkilerinden de fark edebiliyoruz.
Roman Salim’in babası, annesi ve dayısıyla ilişkilerini incelerken, geleceğe doğru adım adım ilerliyoruz. Dayısının bir diplomat olması ve evlenmesinin ardından, Salim’i Londra’ya, onlarla yaşamaya davet etmesiyle Salim’in “göç” hikâyesi aslında başlamış oluyor. Tanımadığı bir şehre, bilmediği bir dile, derslerine alışma süreci; ailesine ve özellikle annesine duyduğu özlem ve dayısı ile yengesi ile arasında büyüyen gerginlikleri okuyoruz. Özellikle annesine yazdığı fakat bazen göndermediği mektuplardan Salim’in iç dünyasında meydana gelmeye başlayan çatışmalar göz önüne seriliyor. Yurt özlemi ve yabancılık hisleri, mektuplarda daha da net görülebiliyor.
“Sevgili Anne,
[…] Zaman geçiyor ama ben unutamıyorum ve her şeyi çok özlüyorum. Tanıdık yüzler, eski binalar ve sokaklar görmeyi özlüyorum. Gözlerimi kapatınca, o ya da bu sokakta yürüdüğümü hissedebiliyorum, […] Ne zaman gördüğümü bile hatırlamadığım manzaralar inanılmaz detaylarla gözümün önüne geliyor ve yoklukları canımı yakıyor. Bu hasreti neden bir türlü üzerimden atamıyorum, bilmiyorum. Neden bir yer, başka bir yerin yerine geçemiyor? […]” (Gurnah, A. Kumdan Yürek, İletişim Yay. 2023, İstanbul, syf. 109)
Abdulrazak Gurnah, Salim’in yakın çevresine konumlandırdığı yan karakterleri üzerinden dünyanın politik durumu hakkında da bilgiler veriyor. Romanın başında Salim’in annesi çocukluğunu anlatırken o dönemin Afrika’sına tanıklık ediyoruz. Romanın sonlarına doğru ise babası hayatını anlatıyor; roman boyunca da olduğu gibi siyasi, politik, tarihsel gerçeklikler de aktarılıyor. Üstelik bu karakterler yalnızca tarihî gerçeklikleri aktarmakla kalmıyor, roman boyunca işlenen “yabancı” kavramını da pekiştiriyor.
Gurnah’ın Kumdan Yürek’i, okuyucuya farklı bir coğrafyadan kesitler sunuyor. Hikâyenin içinde yer alan olayların bazen sansürsüz ve oldukça sert gerçekleşmesi, aslında Gurnah’ın anlatmak ve aktarmak istediği, zaman zaman da eleştirdiği gerçeklik, okuyucuda daha büyük bir etki bırakıyor. Romanın sonlarına doğru Salim’in babasından öğrendiğimiz “aile sırrı” bütün ağırlığıyla okuyucunun üzerine çöküyor; böylece hikâye, oldukça üzücü ve çarpıcı olarak akıllarda kalıyor.
Kaynakça ve İleri Okuma
Geçikli, K. (2015). ABDULRAZAK GURNAH’NIN “DESERTION” ADLI ROMANININ POSTKOLONYAL OKUMASI. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (54), 105-119. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/31844
Gurnah, A. Kumdan Yürek, İletişim Yayınları, 6. Basım 2023, İstanbul
Literature | British Council Arts. (n.d.). British Council Arts. https://literature.britishcouncil.org/writer/abdulrazak-gurnah
Nobel Prize in Literature 2021. (n.d.). NobelPrize.org. https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/bio-bibliography/
Taş, M. R. (2022). Unhomeliness, Self-Estrangement, and Labefaction in Abdulrazak Gurnah’s Gravel Hearth. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 241-251. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2606082
Bize Destek Olmak İster Misiniz?
- Dilerseniz Patreon hesabımız üzerinden bize aylık veya tek seferlik bağış yaparak destekte bulunabilirsiniz.
- Daha detaylı bilgi almak için “Bize Destek Olabilirsiniz!” sayfamızı inceleyebilirsiniz!
