Asaletin Temsilcisi: Atlar

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Korkudan bayılan dev atların duygusal hafızası

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Atları hepimiz tanırız, hiçbirimizin çok da yabancı olduğu hayvanlar değiller. Hemen hepimiz için bu otobur memeliler; güç, görkem, asalet ve özgürlük sembolüdürler. Ama bakalım atlar da kendilerini bu şekilde değerlendiriyorlar mı? Bizim zihnimizde canlandırdığımız ya da prototip olarak kabul ettiğimiz özelliklere gerçekten sahipler mi? Onların gözünden bakarsak aynı şeyi görecek miyiz?  

Atların Evcilleştirilme Süreci: Tarihteki İlk Adımlar

İlk olarak, ne zaman evcilleştirilmişler diye bir bakalım ama üzülerek söylüyoruz ki bu bilgi tam olarak net değildir. Pek çok zoolog (hayvan bilimci) onların 10.000 yıl kadar önce ortaya çıktıklarını savunur ama bununla ilgili bir kesinlikten bahsedemeyiz. Zoologlar bu konuda uzlaşamamış ve net bir cevabı en azından şimdilik ortaya koyamamıştır. Onlarla ilgili bildiğimiz şey ise tarih boyunca insanlara dost oldukları, hem tarım, hem ulaşım hem de savaşlarda kullanıldıklarıdır. Bu arada, aman karıştırmayalım; at dediğimiz zaman tüm tek tırnaklı memelileri, mesela zebraları, eşekleri vb. kapsamıyoruz, onlar equus familyası, yani bir üst grup. At kelimesi, sadece evcil olan alt at türlerini kapsıyor ve günümüzde 150’den fazla at ve pony ırkı var. Bu ırklar genellikle sıcakkanlı ve soğukkanlı olarak gruplanıyor. Çoğumuz için bu da tanıdık olsa gerek. Bu ayrım vücut yapılarına, koşma yeteneklerine ve yük taşıma kapasitelerine göre yapılıyor. Orta irilikte, hafif, ince yapılı, hareketli ve narin olanlar sıcakkanlı grubunda. Bu gruptaki canlıların kasları diğer gruptan daha az gelişmiş oluyor. 

Yabani Atlar: Yılkılar ve Mustangler

Örneğin, sıcakkanlı atları öne çıkaran özellikler tüylerinin kısa olması, müthiş hızlara varabilmeleri ve bu hızlı koşuyu uzun süre devam ettirebilmeleridir. Tabii iklim adaptasyonlarının da mükemmel olduğunu atlamayalım sıcakkanlı atların. O yüzden de hem binek hem de yarış atı olarak kullanılıyorlar. Arap ve İngiliz atları bu grupta örneğin. Soğukkanlı olanlara gelirsek, onlar çok daha ağır yapılı, daha iri, kasları daha gelişmiş hayvanlar ve bu nedenle daha çok tarımda, yük taşımada kullanılıyorlar. Belçika atları, Arden gibi atlar da bu gruba dahil.   Günümüzde dünyanın birçok yerinde, Avrupa, Asya, Avustralya ve Amerika’da yabani at sürüleri var, Türkçede bunlara “yılkı” diyoruz, “mustang” olarak bilinirler ayrıca. Bunlar sanılanın aksine, ilk baştan yabani değiller,  evcil atlardan türemiş, yabanileşmiş hayvanlar.  

Atların Fiziksel, Sosyal ve Duygusal Yapısı

Evet, atlar gerçekten görkemli ve çok güçlü görünen hayvanlar. Her ne kadar boyutları çok çeşitlilik gösterse de (380 kg-1000 kg arasında değişebiliyor) ortalama bir at oldukça iridir, bu da bizim onları kimi zaman korku kimi zaman tedbirle karşılamamıza neden oluyor. Ama aslında atlar birçok hayvandan daha ürkek, daha saf ve daha tehlikesizler. Her şeyden önce, atlar aşırı sosyal canlılar. Arkadaş ihtiyaçları var, bu arkadaş sadece at değil, bir başka hayvan ya da insan da olabiliyor. Tek başlarına kalmaktan hoşlanmıyorlar çünkü atlar. Aynı zamanda da çok duygusal hayvanlar olduklarını söyleyebiliriz. Yanlarında kim olursa olsun, duygusunu okuyabiliyorlar. Öyle basit bir hissetme hadisesi değil ama bu bahsettiğim, atların çevrelerindekilerin duygularını kitap gibi okuma özellikleri var. Öyle bir okuma ki sizin bile farkında olmadığınız duygularınızı hissedebilirler. Hatta dünyanın bazı yerlerinde kişisel gelişim, liderlik eğitimi üzerine çalışan bazı insanlar, danışanlarını bir atla yalnız bırakıp kişinin kendisini değil, atı gözlemleyerek danışanın psikolojik durumunu, özgüven sorununu, kaygılı olup olmadığını görebiliyorlar. Çünkü at, karşısındakinin ruh halini ayna gibi yansıtabiliyor. Bu yüzden eğer bir ata yaklaşıyorsanız, ve eğer ondan korkuyorsanız, korkunuzu gizlemeye çalışmayın, çünkü at sizin duygunuzu ve beden dilinizi aynı anda okur ve eğer korkuyor ama beden dilinizle bunu göstermiyorsanız kafası karışır. Tutarsız bir mesaj alır. Size nasıl yaklaşacağını bilemez. Atların doğal bir merakı vardır, dolayısıyla siz ona yaklaşmaya çalışmasanız da yeterince beklerseniz o size yaklaşacaktır. Kendini güvende hissettikçe daha çok yaklaşacak, sizi koklayacak, en ufak bir seste hafifçe uzaklaşacak, ama zaman içinde daha uzun süre yanınızda duracaktır. At tehlikeli bir canlı değil demiştik ya, eğer bir tehlike algılarsa ve kaçacak yeri varsa, mutlaka kaçacaktır. Buna Kaçış tepkisi adı verilmiştir.Eğer at bu tepkiyi verirse saldırma durumu söz konusu değildir. Tabii ki bazen kaçacak durumda olmayabilir. Bu durumda köşeye sıkışmışsa mecburen saldırır. Onları daha da tatlı yapabilen bir diğer naif tepkileri ise tehlikede olduğunu düşünürse ve kendini koruyamayacak durumdaysa tamamen hareketsiz durur veya bayılır.  Evet, yanlış okumadınız! Gerçekten bayılır. Bu dostlarımız o kadar ürkek ve hassastır ki, içinde bulunduğu durumla baş edemezse sistem çöker. Özetle demek istediğimiz şu ki, bahsettiğimiz canlı bir yırtıcı hayvan değildir.

Atlarla Doğru İletişim: Güven ve Saygı İnşa Etmek

Bir ata gerektiği gibi yaklaşırsanız ondan size zarar gelme ihtimali yoktur. Bir atla iletişim kurmaya çalışırken yapılmaması  gereken en önemli şey –ki maalesef çoğumuz bunu yaparız- atın doğrudan yüzüne dokunmaya çalışmak. İyi niyetle yaptığımız bir hareket bu elbette, çoğu at da bunu tolere eder, ama aslında düşünürseniz hayatınızda ilk defa gördüğünüz birisi doğrudan yanağınızı okşasa siz de pek hoşlanmazsınız bence. Onun yerine bir süre size alışması için zaman verip sonra da insanın omuz hizasına denk gelen yerine, boynunun biraz alt tarafına dokunmak iyi bir fikir olabilir. Yavaşça elinizi uzatıp sizi koklamasına izin verdikten sonra dokunursanız daha iyi olur.  

Aynı zamanda atlar büyük bir alanı görebilirler. Daha da net konuşmak gerekirse neredeyse 360 derecelik bir alanı görürler. Sadece arkalarında çok dar bir alanı göremezler, eğer at sizi görmeden arkasından yaklaşırsanız da sağlam bir tekme yiyebilirsiniz. Bunu saldırganlık olarak yorumlamak haksızlık olur çünkü bu tekme, çok yakınında ani ve göremediği bir tehlike algısı sonucunda olur.

Tabii tüm bu hassasiyetlerin ve tetikte olma halinin getirdiği müthiş bir hafızaları da vardır. Sizi bir kez gördükten sonra bir daha unutmazlar. Hatta bu konuda detaylı çalışmalar da yapılmış, Sussex ve Portsmouth üniversitelerinde atlara çeşitli insanların fotoğrafları gösterilmiş, kimi fotoğraflarda öfkeli insanlar varken kimilerinde de gülen insanlar kullanılmış. Saatler sonra bu insanlar o atlarla karşı karşıya getirilmiş. Nötr yüz ifadeleriyle çıkmışlar atların karşısına ancak atların nabız ölçümleri , göz bebeklerinin hareketleri göstermiş ki fotoğraflarda öfkeli gördükleri kişilere karşı daha olumsuz duygular geliştirmişler. Yani atlar sadece duygusal değiller, aynı zamanda bir duygu hafızasına da sahipler. Kimileri atların çok zeki olmadığını düşünür. Zekânın çeşitli türleri olduğunu göz önünde bulundurursak atların sosyal zekalarının çok gelişmiş olduğunu söyleyebiliriz. Hafızaları çok güçlüdür, ve yapmak isteseler de istemeseler de insan dostlarının onlardan yapmalarını istediği şeyi yaptıklarında aldıkları olumlu tepkiyi asla unutmazlar. O yüzden bir atı cezalandırmak çok gereksizdir aslında. Cezayı da unutmaz ama zaten ödül mekanizması mükemmel çalışır atlarda, hırpalamaya hiç gerek yoktur. Bir at sizi sürüsünün bir parçası gibi görür, eğer sizde bir sıkıntı sezerse bunu düzeltmek için çaba gösterir çünkü ona göre sürünün iyi olması için her bir üyesinin iyi olması gerekir. Dostlukları bununla da sınırlı değildir. Dostlarının kaybı durumunda yas tutarlar. Bu dost bir kedi de olabilir, bir insan da, bir başka at da. 

Atlar ayrıca müzik sever canlılardır, özellikle klasik müzik dinlemenin atlar üzerinde sakinleştirici etkisi olduğu bilinir. Rutine düşkündürler, gün boyu yapacaklarının önceden belirli olmasından hoşlanırlar. Biz ahırlarda tutarız atları, yalnız başlarına, diğer atlarla iletişim kurmalarına izin vermeden. Ama at sosyaldir, çevresinde başkalarının da olmasını ister. Günde bir kez besleriz atları çoğu zaman, oysa ideal beslenmeleri gün boyu çayırda, ara ara otlanmayı gerektirir.  

Şimdi tüm bu bilgilerin ışığında bir değerlendirme yaparsak aslında bizim sahip olduğumuz at algısının atlara hiç de uygun olmadığını görebiliriz. Sindirim sistemi gün boyu az az beslenmeye uygun olan bir canlıyı günde bir kez beslediğimiz, sosyal yapısına rağmen yalnız bıraktığımız bir düzende yaşatıyoruz onları. Üstelik sanılanın aksine, atlar koşmaktan hoşlanmazlar, koşsalar da uzun süreli koşmak yerine çok kısa mesafelerde koşmayı tercih ederler, oysa biz onları yarıştırıyoruz. Koşabiliyor olmaları koşmaları gerektiği anlamına gelmese de.  İnsanoğlu atları savaşlarda kullanmış, bence en korkunç olanı bu. Bu kadar ürkek bir canlıyı, üstelik yüksek seslere karşı bu kadar hassas bir canlıyı, sadece sahibine bağlı olma zaafından yararlanarak savaştırmışız.  Dehşet içinde mücadele etmiş. İhanet etmeyeceği için tahammül etmiş. Acı çekmiş. Artık atların kullanıldığı savaşlar yok, nükleer boyutlara getirdik savaşları. Ama hâlâ yarıştırıyoruz, hâlâ ahırlara kapatıyoruz, hâlâ bizim algımıza uygun formlara sokuyoruz onları. Yazıklar olmasın mı bize!

Kaynakça ve İleri Okuma