Dünyaya Bir Daha Gelseniz Farklı Olur Muydu? Özgür İrade Tartışması

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Zamanı geri alsak aynı hatayı mı yapardık

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Felsefe tarihinde filozofların eğildiği bazı sorular vardır:

• İyi bir hayat nasıl yaşanır?
• Tanrı var mıdır?
• Ruh var mıdır?
• Tek bir gerçeklik var mıdır?
• Gerçeğe nasıl ulaşılır?

Burada yazdığımız 5 soru yalnızca başlangıçtır elbette. Zaman ilerledikçe sorular gelişmiş ve kompleks bir hal almıştır. Bunun için de hem etiğin boyutlarını hem de evrenin işleyişini sorgulayan bir soru daha vardır ki o da: “Özgür İrade Var Mıdır?”

Bu soru özellikle 1700’lerden sonra popülerleşmiştir. Ondan önce evrenin tek bir gerçekliğe bağlı olduğu daha yaygın bir düşünceyken yavaş yavaş bu düşünce yerini ek gerçekliklere ve evrenin yapısına bırakmıştır. Bu şekilde çok geçmeden bu sorunun türevleri de ortaya çıkmıştır. Bunlardan bazıları:

• Özgür müyüz?
• Seçim yapabiliyor muyuz?
• Benlik diye bir şey var mı?

Tabi bu üç sorunun bizi asıl yönlendirdiği yer de determinizm ile özgürlüktür. Bu ikisi arasında geçen bir skalada da görüşler ortaya çıkmıştır. Tabi önce bu kavramları kısaca tartışalım.

Determinizm en basit haliyle evrende olan şeylerin önden belirlenmiş olduğunu savunur. Tabi ilk başta düşünülenin aksine determinizm yalnızca teistlerin inandığı bir şey değildir. Determinizm birçok türde kendisini gösterir. Kaderciler de bir ölçüde deterministtir, çok katı bir şekilde pozitivistler de bir miktar deterministtir. Bir miktar ne demek diye düşünebilirsiniz. Şimdi gelin bunun üstüne çalışalım.

Determinizim mi Özgürlük mü?

Determinizm 0, Özgürlük 100 diyelim. Şimdi bu 2 değer arasında yer alan sayıları düşünelim. Başta 1,2 veya 98,99 gibi sayılar elbette bu kavramlara çok yakındır. Peki 40,50,60 gibi sayılar? Ya da başka bir deyişle iki tarafa da biraz inananlar diyelim. Yani hayatın ne tamamen önden belirlendiğini düşünenler ne de tamamen özgür olduğumuzu düşünenler. Kafanız karıştıysa merak etmeyin. Hemen toparlayalım.

Bu soruna cevap veren 3 filozofu ele alarak kafanızdaki soru işaretlerini cevaplandıralım. Bu filozofları da bir konsept üzerinden ele alacağız. Bu ekiptekilerin tamamının eğildiği bir konsept vardır ve o da geçmişte yaptığımız yanlış bir eylemi yeniden o koşullara koyarsak yapıp yapmayacağımızdır. Eğer bunun cevabı size göre evetse yani yapmayacağınızı düşünüyorsanız özgür iradenin varlığına inanıyorsunuzdur ve hayırsa determinizm sizleri de sarmıştır. Tabi tam arada olup bunu şartlara da bağlayabilirsiniz. Hadi şimdi bunu filozoflarımızla konuşalım.

A.C. Campbell

Campbell’e göre bizim 2 tür eylemimiz vardır. Bunlardan birincisi dış eylemlerdir ikincisi de iç eylemlerdir. Dış eylemler bizden bağımsız olarak gerçekleşen ama bizi etkileyen eylemlerdir. Birinin size yumruk atması gibi. İç eylemlerse kendi niyetiniz ve isteğinizle yaptıklarınızdır. Campbell’e göre özgür irade tamamen iç eylemlerimizle ilgilidir. Birinin bize yumruk atmasını seçemeyiz ama ona yumruk atıp atmamayı seçebiliriz. Campbell bizlerin seçimlerimizde özgür olduğumuzu savunur ve bizim geçmişteki eylemlerimize geri dönsek aksini de yapabileceğimizi savunur. Seçim tamamen bizimdir yani.

Richard Taylor

Burada tam ortada bir filozofla karşı karşıyasınız. Taylor hem determinizmin hem de saf bir özgür iradenin sıkıntılı olduğunu savunur. Ona göre her eylem birbirini etkiler ve çıkacak sonuca katkıda bulunur. Yani sizin bir bardağı yüksekten bırakmanız onun kırılacağını gösterir ki bu da determinizmi nasıl anladığını gösterir. Yani bardağın kırılması önceden belirlenmiştir ama hala o bardağı atıp atmamak bizim elimizdedir. Burada tabi bardak sadece bir örnektir. Daha gelişmiş örnekler kullandığımızda Taylor’ın yer yer bizim eylemlerimizin özgür olmadığını da söylediğini anlayabilirsiniz.

Taylor’a göre özgürlük tamamen her istediğimizi yapmak değildir. Kader, şartlar ve artık inancınıza göre söyleyebileceğiniz şeylerin bize sunduğu ölçüde kararlar vermektir. Örneğin size 500 lira verilirse gidip ev alamazsınız ama başka şeyler yapabilirsiniz. 500 lira ile alınacaklar sizin özgürlük alanınızdır. Kalanına o anda bir şey yapamazsınız. Taylor’ın bakış açısı buna yakındır. Bize sunulan durumun kalan özgürlüğümüzü o yönde belirleyeceğine inanır.

Daniel Dennett

Dennett işleri biraz daha farklı bir yere taşır ve der ki sizleri geçmişte yaptığınız eylemdeki aynı şartlara koyarsam birebir aynısını yaparsınız. Aynı hava koşulları, aynı hisler, aynı şartlar altında başka bir şey yapamazsınız. Size şu an yapabilirim hissini veren de o şartlarda olmamınızdır der. Bu bir noktada ikna edici gibi görünüyor. Geçmişte birini öldüren biri o anda bunu içinde bulunduğu şartlar ve bakış açısı yüzünden yapmıştır. Tekrar o şartlara dönerse de bunu yapacaktır. Dennett bunu söyleyerek aynı koşullar altında aynı eylemlerin her zaman gerçekleşeceğini savunur. Dennett yüzde yüz bir determinist değildir ama bu üçlü arasında bu düşünceye en yakın kişidir.

Tabi ki daha birçok filozof bu soruya yanıtlar sunmuştur ama ana hatlarıyla bu üçlünün üç tür cevabı da vermesi bizlere iyi bir bakış açısı sunabilir. Özgür irade denen şey seçebilme yeteneğidir. Bunu yapabildiğiniz her durumda bir miktar özgürlüğünüz vardır. Elbette birçok determinist de özgür iradenin bir illüzyon olduğunu savunur. Yemek istiyor olmamız gibi kaçınılmaz olduğunu savunur isteklerimizin. Belki genlerimiz belki yaratılışımız gereği o şeyleri istediğimizi ve yine seçme şansımız olmadığını savunur. Düşünürseniz iki taraf da içimizdeki özgürlük hissini reddetmiyor. Burada her felsefe yazısındaki gibi unutmamamız gereken şey şu, felsefe tamamen özneldir. Kendi mantığınız ve düşünceniz sizi hangi sonuca götürüyor o önemlidir. Bu süreçte vardığınız sonuç da en iyi filozofun vardığı sonuç kadar doğru ve yanlıştır. Tabi sizi ve en bilindik filozofu okuyanlar arasında kim hanginize katılır onu bilemiyoruz. Felsefeyi felsefe yapan da bu değil mi?

Kaynakça ve İleri Okuma

Could have done otherwise. (n.d.). https://www.informationphilosopher.com/freedom/otherwise.html