İdealler Filozofu: Platon

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Platonun Mağarası ve İdealar Dünyası

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Felsefe denildiği zaman akla gelen ilk bölge şüphesiz Antik Yunan’dır. O dönemde de bu bölgeye eşlik eden ve eş zamanlı büyük filozofların yetiştiği Asya coğrafyası olsa da en popüler isimler Antik Yunan coğrafyasından çıkmıştır ve bu isimlerden birisi de Platon’dur. Sokrates’in ve Heraklitos’un öğrencisi olan Platon, bugün bile önemini korumaktadır ve kesinlikle felsefe dünyasına büyük bir damga vurmuştur. Zira Platon sonrasında felsefede akımlar türemiştir. Birazdan bu akımların Platon’un hangi düşüncelerinden türediğini göreceğiz. Bunların hepsinden önce Platon’un yaşadığı coğrafyayı ve onun bu coğrafyayı daha iyi yapmak için hangi çözümleri sunduğunu ele alalım.

Platon ve Siyaset Felsefesi

Platon’un hem annesi hem babası soylu ailelerden geliyordu. Platon’un ataları şehrin yönetiminde son derece etkili olan kişilerdi. Atina’ya demokrasi gelmesiyle beraber oy verebilen kişi sayısı artmıştı. Tabii köleler, çocuklar ve hatta kadınlar hâlâ oy veremiyordu ancak yetişkin erkekler oy verebiliyordu. Platon ve ailesi için bu iyi bir durum değildi. Tam da bu nedenle çevresi Platon’un siyasete atılmasını ve bu durumu düzeltmesini bekliyordu ancak devrin önemli savaşlarından birisi olan Peloponez Savaşı ve buna bağlı toplumsal çöküntüler Platon’u bu düşünceden uzaklaştırmış, Sokrates’in idamı da bu fikre son darbeyi vurmuştu.

Bizim için demokrasinin yeri başkadır. Günümüz değerlerinde demokrasinin önemi büyüktür. O döneme gittiğimizde de demokrasinin varlığı bize pozitif tınlayacaktır ancak bazı kişiler için öyle değildi. Demos yani Yunancada halk ve kratos yani Yunancada iktidar anlamına gelen iki kelimeden oluşan demokrasi kavramı, Sokrates ve Platon için doğru değildi.

Platon ve Sokrates, yıllar boyunca halkın tamamının oy vermesine karşıydı. Onlara göre, bilgisi olmayan, cahil veya akıl kapasitesi yetmeyen kişiler kritik konularda oy kullanmamalıydı ama sanılanın aksine Platon veya Sokrates elitist kimseler değildi. Onlara göre bunun nedeni bir meslek veya maddi durum değildi. Onlara göre oy verecek kişiler akli yetkinliklerine ve bilgilerine göre seçilmeliydi. Yani bugünün koşullarında bir çeşit “oy ehliyeti” gibi bir kavramı savunuyorlardı. Sokrates’in idam hükmünü verenler de Platon’a göre bu akli yetkinliğe sahip olmayan kişilerdi. Bu nedenle Platon, mutlak demokrasiye inanmıyordu. Adaleti bunun sağlamayacağına inanıyordu.

Platon bunu ideal devletin nasıl olması gerektiğini anlatmak için kullanmıştı. “Felsefenin Ta Kendisi: Sokrates” yazısından da hatırlayacağınız üzere Platon genelde kendi düşüncelerini aktarmak için Sokrates’in diyaloglarını kullanıyordu ve birçok felsefe tarihçisine göre bu diyalogları kendine göre şekillendiriyordu. Platon 10 kitaptan oluşan Devlet adlı eserinde, ideal toplum ve devlet yapısını anlatıyordu. Bu yönüyle Platon kendisinden sonra gelecek olan Hobbes, Locke ve hatta J.J. Rousseau gibi filozofların hem eleştirisine hem de övgüsüne konu olacaktı. Yani şüphesiz ki siyaset felsefesine damga vurmuştu.

Tabii onun anlatısı yalnızca siyaset üzerine değildi hatta asıl anıldığı şey siyaset değildi. Peki neydi onu özel kılan?

Platon ve İdealar Dünyası

Platon’u anarken hatırlamamız gereken temel bilgilerden bir tanesi Platon’un hocalarıdır. Bunlar da Heraklitos ve Sokrates’tir. Sokrates’ten erdem, iyi yaşam ve bilginin durumu hakkında bir altyapı alan Platon, Heraklitos ile de değişimi öğrenmiştir. Zira Heraklitos “Değişmeyen tek şey değişimin kendisidir.” sözü ile ünlüdür. Ona göre her şey değişir. Platon’un da bu iki filozofun muhteşem bir sentezi olduğunu söylemek yanlış olmaz. Peki o, felsefesini nasıl şekillendirdi? Neleri savundu?

“İdealar dünyası” şüphesiz herkesin Platon’u okurken veya dinlerken tanıştığı bir kavramdır. Genelde anlaması zor ve korkutucu bulunsa da bizce bu yazıda bunu sizlerle aşacağız. O nedenle söz veriyoruz yavaş ve akıcı bir şekilde ilerleyeceğiz.

Öncelikle Platon, Heraklitos’un “her şey değişir” düşüncesine katılır ancak Sokrates’ten de gerçek olan şeylerin değişmeyeceğini ve mutlak olduğunu öğrenmiştir. Bu nedenle Platon tek bir sonuca varır: Bu dünya gerçek değildir. Burada her şey bir yanılsama ve yansımadır. Peki neyin yansıması? Bir şeyden yansıyor olmalı değil mi? İşte bu da idealar dünyasıdır. 

Yani idealar dünyası, gerçeklerin var olduğu ve asla değişmeyen mutlak bir dünyadır. Bizim görüp algıladığımız dünya ise bir yansımadan ibarettir. Burada her şey değişir. İdealar dünyası ise değişmez.

Umuyoruz buraya kadar anlaşmışızdır. Şimdi bunu örnekler üzerinden beraber ilerletelim: Şimdi sizden bir kedi hayal etmenizi istiyoruz. Aklınıza aşağı yukarı şöyle bir şey gelmiştir:

Çok doğru değil mi? Bu bir kedidir. Peki bu kedinin kuyruğu olmasa? Rengi turuncu olsa? Daha büyük olsa? Yine kedi değil midir? Veya sizden bir ağaç düşünmenizi istesem? Belki bir çam ağacı düşündünüz veya belki palamut ağacı düşündünüz. Biz sizden farklı ağaç düşünsek? Belki aynı türün farklı rengini veya daha kısasını düşünsek? İkimiz de ağaç düşünmüş oluruz değil mi?

İşte Platon bunun nedenini yansımalar dünyası olarak tanımlar. Bu dünyada aynı kavram kendini farklı görüntülerde gösterebilir. Kedinin sesi, boyutu, tüy şekli, tüy rengi ve hatta cinsi farklılık gösterebilir. Yine aynı şekilde ağaçlar da gövde boyutu, yaprak şekli, yaprak rengi gibi farklar gösterebilir ancak ağaç kavramı veya kedi kavramı değişmez bir şekilde durur. İşte bu değişmez kavram da idealar dünyasına aittir. O dünyada tüm kavramlar değişmez bir şekilde var olur. İdealar dünyasının bizim onları görmemize veya anlamamıza ihtiyacı da yoktur üstelik. Platon’a göre gerçek olan şeyin görülmesi veya söylenmesi gerekmez. İşte tam olarak idealar dünyası budur.

Özetlersek, idealar dünyası gerçek ve değişmez şeylerin var olduğu bir dünyayken bizim dünyamız yani yansımalar dünyası değişimin sonsuz olduğu ve gerçekliğin algılanamadığı bir dünyadır. Şimdi aşağıdaki paragrafta bu konuyu biraz derinleştireceğiz. Eğer istemezseniz doğrudan Mağara Alegorisi bölümüne geçebilirsiniz sevgili okuyanlar.

Kapsamlı Bir Şekilde İdealar Dünyası

Normalde, bu tarz bir ayrım bizim dili kullanış şeklimizle ilişkilendirilir. Yani birçok filozof burada Platon’a “Tamam da senin o zaman kediye verdiğin kavramla ilgilidir bu.” diyebilir veya “Turuncu kedi, kahverengi kedi olarak da ayırabilirdik.” gibi bir eleştiride bulunabilir. Burada Platon’un cevabı çok nettir. Kesinlikle hayır! Platon, bunların bizim adlandırmamız veya dil kullanımımızdan bağımsız olarak var olduklarını savunur. 

O nedenle idealar dünyasındaki kavramlar ve varlıklar zamandan veya kişilerden tamamen bağımsızdır. Bizim onlara ne isim verdiğimiz önemli değildir.

Peki tamam da o zaman biz nasıl öğreniyoruz bunları? Madem bunlar idealar dünyasındalar veya buraya yansıyorlar, nasıl öğreniriz? Sokrates yazısından da hatırlayacağınız “Bilmek hatırlamaktır.” kavramı burada da mevcuttur. Biz doğduğumuz anda geçtiğimiz hayatlarımızdan veya başka nedenlerden zihnimizde var olarak gelirler. Biz felsefe ve mantık yoluyla bu kavramları açığa çıkarırız ve yansımalarını dünyamızda görüp adlandırmış oluruz. İşte Platon için bu böyledir.

Mağara Alegorisi

Aslında idealar dünyasının devamı niteliği taşıyan bu örnek Platon tarafından verilmiştir ve onu takip edenler için yepyeni kavramlar doğurmuştur.

Mağara alegorisi, Platon’un anlatımını daha anlaşılır kılmak için verdiği bir örnektir. Varsayalım ki, bir takım tutsaklar mağarada doğmuştur ve burada tutulmaktadır. Asla dışarıyı görmemişlerdir. Ayakları zincirle ve elleri de mağaranın tavanından sarkan zincirlere sabitlenmiştir. Bu mahkumlar yüzleri duvara dönük halde dururlar. Onları tutsak edenleri  veya gün ışığını görmezler. Yalnızca onları esir tutanların ara ara yaktığı ateş ve önündeki objeleri oynattıkları sırada duvara yansıyan gölgeleri görürler. Yani onların tüm gerçeği o gölgeler olur. Onların gerçek olduğunu zannederler ve gölgeleri var eden ateşi de güneş yerine koyarlar. Şimdi varsayalım ki bir tutsak bir şekilde zincirden kurtuldu. Ateşi ve objeleri gördü. Hatta ötesine geçerek mağaradan çıktı. İdealar dünyasından anlatırsak, bu kaçan tutsak yansımayı anladı. O artık idealar dünyasını keşfetmeye başladı. Şimdi o mağaradan çıkıp da gördüklerini hala duvara bakan dostlarına anlatacaktır.

İşte Platon’a göre filozofun görevi de budur. Felsefe yardımıyla o zincirler çözülecek ve mağaradan çıkacağız. İşte bilgi böyle elde edilir, akıl yardımıyla. 

Platon’un bu anlatısına katılsalar da katılmasalar da tüm filozoflar bir şekilde bu konuya bir taraf olmuşlardır. Bu şekilde felsefe tarihine geçen yepyeni iki ekol çıkar: Rasyonalistler ve Empiristler. Bir diğer deyişle akılcılar ve deneyimciler. Platon, deneyimi şart görmeden kafamızın içinde olan bilgileri doğru kullanarak gerçeğe ulaşabileceğimizi savunur.

Peki siz hangi taraftasınız? Sizce Platon haklı mı? Unutmayın, felsefede doğru ve yanlış sizin inanışınızdan geçer!

Kaynakça ve İleri Okuma