Klasik koşullanmayı çoğumuz duymuşuzdur. Pavlov’un köpeği desek daha anlaşılır olur gibi. Yani nötr bir uyarıcının koşullu bir etkiyi ortaya çıkarması durumu. Pavlov’un meşhur deneyinde zil çalar ve köpek aç olmasa hatta önünde yemek olmasa dahi salya akıtmaya başlar. Klasik koşullanma için çok açıklayıcı bir örnektir. Plasebo etkisini de kısaca bu örnekle açıklayabiliriz. Benzerlikleri bulunsa da, plasebo etkisi özünde farklı bir mekanizmaya sahiptir. Şimdi, plasebo etkisini birlikte inceleyelim.
Plasebo Nedir ve Plaseboların Kullanımı?
Latince bir kelime olan ve ‘memnun edeceğim’ anlamına gelen plasebolar, ilaç formunda hazırlanıp tedavi sürecinde hastalara verilmektedir. Plasebolar herhangi bir farmakolojik etken madde içermemekle birlikte genellikle fizyolojik etkisi de olmayan ilaçlardır. Peki neden hastalara bu formda bir ilaç verilir? Tedavi süresince hastalığın psikolojik etkileri fazlasıyla gözlenir. Bu durumda hastalar fizyolojik olarak herhangi bir rahatsızlık yaşamasa da hasta hissedebilirler, plasebo verilmesiyle hastada tedavi sürecine dair olumlu bir beklenti oluşabilir. Hasta plasebo sonrası kendini daha iyi hissediyorsa bu durum, semptomların psikolojik boyutlarının baskın olabileceğine işaret eder ve ona göre bir tedavi protokolü düzenlenir. Şayet hastanın şikâyetleri geçmiyorsa durumun patofizyolojik olduğu düşünülür.
19 ve 20. Yüzyıllarda çeşitli tartışmalara konu olan plaseboların kullanımı kimi doktorlar tarafından desteklense de plasebo kullanımını desteklemeyen doktorlar da olmuştur. Plasebolar, yeni çıkan ilaçların etkinliğini test etmek, tedavinin etkinliğini saptamak ya da hastalığın doğal seyri ile tedavi sonrası oluşan semptomları ayırt etmek gibi çeşitli nedenlerle kullanılabilmektedir.
Plasebonun Beyindeki Karşılığı: Nörobilimsel Bulgular
Plasebo uygulanan hastalarda meydana gelen iyileşmeye plasebo etkisi denir. Plasebo etkisinin ortaya çıkması için sadece hastaya plasebo verilmesi gerekmez; sözlü olarak hastanın telkin edilmesi gibi durumlarda da plasebo etkisi ortaya çıkabilmektedir. Plasebo etkisi, hastanın ve sağlık çalışanlarının pozitif inanç ve beklentileri, hasta ve sağlık çalışanları arasındaki olumlu ilişki dâhil olmak üzere birçok parametrenin uygunluğu neticesinde gözlenebilir.
Yapılan çeşitli araştırmalarda, plasebo verilen hastaların nörolojik görüntülerinin incelenmesi sonucu çarpıcı veriler elde edilmiştir. Plaseboların, aktif ilaçlarla aynı etkiyi gösterdiği ve beyinde aynı merkezleri uyardığı gözlenmiştir. Örneğin plasebo analjezik (ağrı kesici) verilen hastaların beyninin ağrı merkezinin uyarıldığı ve ağrılarının hafiflediği gözlenmiştir. Öyle ki, plasebo etkisi Parkinson, depresyon, anksiyete gibi tedavisi güç hastalıklarda dâhi hastalığın seyrini olumlu etkilemiştir. Parkinson hastaları ile yapılan bir çalışmada, plaseboların hastada dopamin salınımını desteklediği gözlenmiştir.
Bunu Biliyor muydunuz?
Yapılan bazı çalışmalarda hastalara verilen ilaçların plasebo olduğu yani tedavi amaçlı verilmediği söylenmiş fakat bu hastalarda hiçbir tedavi uygulanmayan hastalara oranla daha fazla iyileşme gözlenmiş.
Bazı sosyologlar da plasebolar hakkında incelemeler yapmış ve çarpıcı çıkarımlarda bulunmuştur. Kimi hayvan deneylerinde dâhi plasebo kullanıldığı fark edilmiştir. Plasebo etkisinin oluşumunda, özellikle hasta ile hekim uzun süredir tanışıyorsa, aralarında oluşmuş güven ortamının büyük oranda etkili olduğu dile getirilmiştir. Plasebonun sadece hekim hasta ilişkisi ile değil günümüz teknolojik imkânlarıyla da ele alınması gerektiği görüşü ortaya atılmıştır.
Plasebo etkisinden söz edebilmemiz için hastanın kendisine yapılanlardan haberdar olmaması gerekmektedir. Bu, hastayı kandırmak olarak düşünüldüğü zaman etik bir ikileme sebep olsa da hastanın yararı öncelendiği için hekimlerce kullanılmaktadır.
Plaseboların tedavi edicilik oranı %30-35 civarında iken farmakolojik ilaçlar sadece 1,3 kat daha fazla etki göstermektedir. Bazı ilaçların uzun vadede kullanımı ilaca olan direnci arttırmaktadır, bu durum plasebolarda da gözlenmektedir. Bazen hastalara verilen plasebonun dozu yetersiz gelmekte ve doz arttırımına (bir günde hastaya verilen plasebo sayısının arttırılması gibi) gidilebilmektedir. Yapılan bazı araştırmalarda, plasebonun yan etkisinin aktif ilaçlara oranla yaklaşık %20 daha fazla olduğu gözlenmiştir. Bu durum ise ‘nocebo etkisi’ olarak isimlendirilmiştir.
Bu görsel yapay zeka desteğiyle üretilmiştir.
Tarihte Plasebo
Eski Çin’de tedavi amaçlı kullanılan yaklaşık 2000 ilacın aslında plasebo olduğu gözlenmiştir. Plasebo tedavisinde en önemli basamak inanç basamağıdır; örneğin diş ağrısı için kurt kemiklerinin, köpek ısırığı için taze idrar ve külün yara üzerine sürülmesinin, erizipel, kas erimesi, inme, infertilite, kolera ve vebanın tedavisi için ökse otunun iyi geldiğine inanılması, bu hastalıkların söz konusu tedaviler sonrası iyileşmesini sağlamıştır. Aslında bahsedilen uygulamaların hiçbirinin tıbbi bir temeli yoktur.
Sonuç: İyileşmenin Psikolojik Dinamikleri ve Bireyin Gücü
Telkin ve şartlanma, plasebonun iki önemli ayağıdır. Hastaya iyileşeceği telkin edildiği takdirde iyileşmeye daha meyilli olduğu, aynı şekilde hasta herhangi bir maddenin kendisinin rahatsızlığına iyi geleceğine şartlanarak onu kullanırsa kullandıktan sonra hastalığın hafiflediği saptanmıştır.
Toparlamak gerekirse, insan kompleks bir yapıya sahiptir. Bu yapıyı çözmek için yıllarca çeşitli çalışmalar yapılmış olsa da hiçbiri bireyin kendini tanıması ve kendine inanması kadar değerli olmamıştır. Yani, kendimize ve yapabileceklerimize inandığımız takdirde her türlü sorunun üstesinden gelebiliriz.
Kaynakça ve İleri Okuma
AYYVAŞIK H. B., YORULMAZ O.; Plasebo Etkisi: Kuramsal Yaklaşımlar ve Fizyolojik, Nörolojik ve Psikolojik Bozuklukların Tedavisindeki Rolü, Türk Psikoloji Yazıları 2007, 10 (19) 33-54.
ERDEM M., AKARSU S., GÜLSÜN M.; Plasebo Etkinin Nörobiyolojisi, Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar-Current Approaches in Psychiatry 2013; 5(3):299-312 doi:10.5455/cap.20130520.
ERDOĞAN Ö. N.; Sağlık Hizmetlerinin Konusu: “Plasebo ve Plasebo Etkiler”, Ankara Ecz. Fak. Derg. 31 (4) 273-284, 2002.
GÖKA E.; Plasebo Kavramı ve Plasebo Etkisi, Türk Psikiyatri Dergisi 2002; 13(1):58-64, https://www.researchgate.net/publication/237124573.
ÖZBEK H.; PLASEBO, SD İLKBAHAR 2014.
YILMAZ ÇALİK S., KARATAŞ M.; Helsinki Bildirgesi Plasebo Evrimi ve Etik, DOI: 10.21673/anadoluklin.1100995.
