Sadece Siyah Bir Kare mi? Kazimir Malevich’in Tartışmalı Eseri “Siyah Kare” Aslında Ne?

Günümüzde çok tartışmalı olan bir sanat türü bulunmaktadır; modern sanat. Birçok kişi tarafından absürt ve anlamsız olarak değerlendirilen bu tür için eskiden birçok insan, eserleri anlamak adına fazlasıyla kafa yorar, anlamlandırmak için felsefi ve bazen de dinî kavramları kullanırlardı. Elbette modern sanattaki fiziksel değişimin de etkisi insanların düşünce tarzındaki bu farklılıklarda önemli bir role sahip olabilir. Ancak ilk süprematist ressamlardan Kazimir Malevich de resmettiği Siyah Kare tablosu sebebiyle, günümüzde dahi, bir tartışma konusudur. Felsefi yönüyle sanatla ilgilenmeyen insanların bile ilgisini çeken Malevich’in en ünlü tablosu aslında sadece sanatseverlere değil, herkese hitap edebilmiştir. Ancak yazımıza ilk önce ressam Kazimir Malevich’in kim olduğu ile başlayalım.

Kazimir Malevich Kimdir?

Malevich Kazimir Severinovich, 1878(?)* yılında Kiev civarında doğdu. 

Kazimir’in çocukluğu babasının şeker fabrikasında, işinden dolayı şehirden uzakta, Ukrayna’nın köylerinde geçti. 

Tam olarak bu bölgeler, onun ilk ilham kaynaklarını edindiği yerlerdi. Kırsal yaşamın renkleri, Kazimir için çok derin anlamlar taşıyordu. İşçilerin renkli kıyafetleri ve tarlalar onun zihninde bir manzaraydı.

(*)Bazı kaynaklara göre 1879 yılında doğmuştur.

Küçük Malevich’in resimle tanışması, babasının onu onlu yaşlarında Kiev’deki bazı panayırlara götürmesiyle başladı. Kazimir ilk defa orada sanat tabloları ile karşılaştı ve resim yapma hevesiyle dolup taşmıştı. Ancak baba Malevich, oğlunun bu ilgisini pek desteklemiyordu. Kendisi oğlunun da ailesinin işini sürdürmesini istiyordu. Öte yandan annesi, babasının aksine çocuğunun sanata olan bu ilgisini çok sevmişti hatta resim yapması için gereken malzemelerin maliyetini Kazimir için kendisi karşılamaya çalıştı. Fakat Kazimir hevesine rağmen, babasının baskısı sonucu girdiği bir tarım okuluna gitmek zorunda kaldı. Daha sonraları babasının bir şeker fabrikasında yönetici olması sebebiyle Kazimir fabrikada teknik ressam olarak çalıştı.

İçindeki sanat aşkı sönmeyen genç Kazimir Malevich, ressam Nikolai İvanovich Murashko’ya ait olan Kiev Resim Okuluna girdi ve burada bir yıl boyunca sanat eğitimi aldı. İlerleyen yıllarda Moskova-Kursk Demiryolu İdaresinde çizer olarak çalışmaya başlamış olsa da Malevich’in hedefi belliydi. Bu işten elde ettiği kazancı biriktirerek Moskova’ya taşındı çünkü kendisine göre Moskova, tüm ünlü ressamların yaşadığı yerdi. Burada sanat tarihi öğrendi ve yeni resim teknikleri ile tanıştı.

İlk başlarda daha dînî konuları ele alan tablolar çizse de sonraları yenilikçi bir anlayış benimseyerek geleneksel uygulamaları reddeden, yani avangart özelliği taşıyan eserler ortaya çıkarmaya başladı. Bunlarıa örnek olarak Bather (Yıkanan) ve Gardener (Bahçıvan) eserleri verilebilir.

Malevich, ilerleyen süreçte ressam olarak pek çok sergiye katıldı. Bu sergilerdeki eserlerinin bir kısmı; alışılmışın dışında, çarpık ve geometrik şekillerin ağırlıklı olduğu basit figürlerden oluşuyordu.

Daha öncesinde ilkel sayılan ve amacı absürt görünmek olan sanat tarzlarında eserler veren ressam; aynı zamanda modernleşmeyi savunan ve geleneklerden uzaklaşmayı amaçlayan fütürizm akımında da eserler vermişti. Hatta ‘kübo-fütürizm’ stiliyle bu alanı geliştirdiğini söyleyebiliriz. The Knife Grinder (Bileyici) adlı çalışması, bu tarzın en açık örneklerindendir. Buna rağmen, bir süre sonra bu akımların hiçbiriyle gerçekliğe olan bakışını yansıtamadığını düşündüğü için soyut geometriciliği benimseyen yeni bir resim anlayışını, yani süprematizmi ortaya atmıştı.  Bu akım, ilerleyen süreçte sadece resim sanatında kalmamış; mimari, tasarım ve sinema gibi pek çok disiplinde de etkisini göstermişti.

Bu Beyaz Çerçeveli Siyah Kareler Nereden Çıkmışlardı?

1915 yılında, St. Petersburg’daki Mars Alanı’nda gerçekleşen “Son Futürist Resim Sergisi 0,10” ile Rus halkı, Rus avangardının yenilikçi yönleri ile ilk kez tanışmış oldu. Bu serginin en akılda kalan eseri ise şüphesiz, Kazimir Malevich’e aitti. 

Tam olarak 39 eser ile katılmasına rağmen; nasıl olmuştu da herkesin ilgisini 79,5 x 79,5 santimetre boyutlarındaki, basit ve bulunduğu ortam için absürt görünen bir tuval çekmişti?

Başlangıçta Ukrayna’nın doğasından etkilenen kahramanımız, aslında kendisi için de yeni bir şey yapmıştı. Evet, Keman ve İnek gibi genel kitlenin “anlamsız” olarak yorumladığı eserleri olsa da bu tablo yepyeni bir şeydi. 

Sanki evlerde bulunan dînî ikonlar gibi asılmış, beyaz bir çerçeveye sahip, bir kareyi andırsa da kenarları paralel ve eşit olmayan siyah bir dörtgendi. Daha önceleri geleneksel mantıkla açıklanamayan pek çok eseri olan Kazimir’in buradaki amacı bir tartışma konusu olsa da ulaştığı sonuç çok açıktı. Yanında bulunan Siyah Daire ve Siyah Haç tabloları ile bu eser, sanatta yeni soyut gerçekliğin mimarı olmuştu.

Bazı insanlara göre bu kare gerçekten bir mîlattı. Birçok insan resimlerdeki bu yeni süprematist yaklaşıma karşı olumlu bir tavır sergilememişti. Bunun en büyük örneklerinden biri, sanat eleştirmeni olan Aleksandr Benois’e aitti. Benois, bir yıl sonra kaleme aldığı bir gazete yazısında bu siyah karenin sıradan bir soyutlama olmadığını; kutsal bir nesne gibi sergilendiğini, hatta geleneksel ikonların yerini almaya aday bir sembol olduğunu dile getirmişti. Malevich, bu eserle yalnızca doğanın biçimlerini reddetmekle kalmıyor; aynı zamanda insanlığın yüzyıllar boyunca inşa ettiği estetik, duygu ve anlam dünyasını da bilinçli bir yıkıma uğratıyordu. Benois’in gözünde Siyah Kare, sanatsal bir ilerleme değil; kibir, boşluk ve anlamsızlığın kutsallaştırılmasıydı.

Bu yüzden, eseri modern sanatın cesur bir adımı olarak değil; insani değerlerin yerini alan soğuk ve ruhsuz bir “anti-ikon” olarak görüyordu.

Ancak Malevich yazdığı bir mektupta, eserleri sebebiyle hiç kimseye benzememekten mutluluk duyduğunu ve bu durumu bir motivasyon olarak gördüğünü belirterek çizgisini net bir şekilde çizmişti.

Karmaşık düşüncelerle âdeta bir sanat ve felsefe tartışmasının odağına oturan bu kareye ‘eski dünyayı yıkan bir güç’ olarak bakılması da çeşitli düşünürler arasında yaygındı; onlar için bu eser bir kıyametti.

Diğer Siyah Kareler

Kazimir, 1923 yılında 106 x 106 santimetre boyutlarında ikinci bir Siyah Kare çizmişti. 

Bu tablo Venedik Bienali için özel olarak oluşturulmuştu ama yabancı basın tabloyu asla göremedi. Kazimir’e göre bunun sebebi; Konchalovsky’yi veya Grabar sanatını lekelememek için tablonun bir depoya kaldırılmış olmasıydı. 

Sonrasında yurt dışında sergiler açmaya çalışan sanatçı, casusluk şüphesiyle memleketine geri çağrıldı. İki ay boyunca sorgulandıktan sonra serbest kalmıştı. Ardından Tretyakov Galerisinde kişisel bir sergi üzerinde çalışmaya karar verdi ve orada birincisi ile aynı boyutlarda olan üçüncü Siyah Kare’sini çizdi. Son olarak 1932 yılında Leningrad’daki “On Beş Yıl Boyunca RSFSR (Rus Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti) Sanatçıları ” sergisinde ziyaretçiler 53,5 x 53,5 santimetre boyutundaki dördüncü ve bilinen son kareyi gördüler.

Siyah Kareler Hakkındaki Tartışmalar ve Altında Yatan Gizem

Malevich’in “Siyah Kareleri” dünya sanatında tartışmalı bir konu. Bazıları bugün dahi 1916’da ressam Vera Pestel’in söylediklerini tekrarlayarak ve öfkeyle “Bu çok kolay! Bunu herkes yapabilir, bir çocuk bile yapar!” diyorlar. Aksine bazıları ise eserlerde yeni anlamlar arıyorlar. 2015’te, Tretyakov Galerisi çalışanları, birinci “Siyah Kare”nin altında iki renkli görüntü keşfettiklerini duyurdular. Buna göre, radyografik incelemeler sonucunda “Siyah Kare”nin alt katmanlarında, Kazimir Malevich’e ait olan, kübo-fütüristik ve süprematist akımların izlerini taşıyan farklı kompozisyonlar tespit edildi. Buna ek olarak, eserin üzerinde Paul Bilhaud’un 1882 tarihli siyah monokrom çalışması “Combat de Nègres dans la Nuit” ile Alphonse Allais’nin 1897’de bu espriyi yeniden yorumladığı versiyonuna atıfta bulunan, “Gece Karanlığında Mağarada Kavga Eden Siyahlar” şeklinde el yazısı bir not da açığa çıkmıştır.

Bazı sanat araştırmacılarına göre sanatçının böyle bir yol izlemesinin sebebi soyutlaşmayı ve nesnellikten uzaklaşmayı hedeflemesiydi. Malevich, daha önce var olan eserlerin üstünü bu siyah kareyle kapatarak geçmişin ideolojilerini tüm siyasi ve sosyolojik baskılara rağmen reddetmiş ve yeni bir anlatım arayışına girmişti. Bu keşif gizemini korusa da Kazimir Malevich’in sanat eserlerindeki değişim sürecinin, sanat tarihçilerinin düşündüğünden çok daha derin ve karmaşık olduğu kanıtlanmıştı.

Tarihte Siyah Kareler

Siyah Kare aslında ilk defa Malevich tarafından sunulan bir form değildi. 500 yılı aşkın bir süredir bu siyah dörtgen gibi motifler farklı amaçlarla birçok yerde kullanılmıştı. 15. yüzyıl ve sonrasında bu şekil; yas, metafizik ve hatta siyaset gibi farklı alanlarda birer imge olarak kullanılmıştı. Bazen bir ölümü, bazen ise bilinmeyeni temsil etmek için tarihte bu siyah şekle rastlamak mümkündü. Bu örnekler, Siyah Kare’nin aslında insanlarda uyandırdığı farklı duyguların bir tarihsel geleneğe de dayanabileceğinin göstergesi olabilirler.

Yazarın Yorumu

Siyah Kare, insanları farklı kutuplara bölse de herkesin kabul edeceği bir gerçek vardır: Bu kareler sadece resim sanatında değil; aynı zamanda tasarım, mimari ve sinema akımlarında da derin izler bırakıyor. 

Aslında sadece bu etkisi bile Kazimir Malevich’in eserlerinin “basit birer kareden” ibaret olmadığını kanıtlıyor. Onlar, pek çok sanat eleştirmeninin de belirttiği gibi, modern dünyanın kurucu ikonları.

Kaynakça ve İleri Okuma

Culture.ru. (n.d.). Kazimir Malevich. https://www.culture.ru/persons/8795/kazimir-malevich

Culture.ru. (n.d.). Vopros: „Chernyy kvadrat“. https://www.culture.ru/s/vopros/chernyi-kvadrat/

Guggenheim. (n.d.). Morning in the Village after Snowstorm. https://www.guggenheim.org/wp-content/uploads/2024/01/30/52.1327_ph_web.jpg

Kazimir-malevich.org. (n.d.). Kazimir Malevich: The Complete Works. https://www.kazimir-malevich.org/

Malevich Society. (n.d.). Photographic portrait: Kasimir Malevich. https://malevichsociety.org/wp-content/uploads/2017/08/photographic-portrait-kasimir-malevich.jpg

The Art Story. (n.d.). Kazimir Malevich. https://www.theartstory.org/artist/malevich-kasimir/

The Public Domain Review. (n.d.). Black Squares Before Malevich. https://publicdomainreview.org/essay/black-squares-before-malevich/

Wikiart. (n.d.). Bather. https://uploads8.wikiart.org/images/kazimir-malevich/bather-1911.jpg!Large.jpg

Wikiart. (n.d.). Gardener. https://uploads1.wikiart.org/images/kazimir-malevich/gardener-1911.jpg!Large.jpg

Wikiart. (n.d.). Malevich Kazimir Severinovich: Black Square. https://uploads1.wikiart.org/00209/images/kazimir-malevich/malevich-kazimir-severinovich-black-square-4.jpg!Large.jpg

Wikiart. (n.d.). Peasant Woman with Buckets and a Child. https://uploads8.wikiart.org/images/kazimir-malevich/peasant-woman-with-buckets-and-a-child.jpg!Large.jpg

Wikiart. (n.d.). Self-portrait (1933). https://uploads6.wikiart.org/images/kazimir-malevich/self-portrait-1933.jpg!Large.jpg

Wikiart. (n.d.). The Knifegrinder. https://uploads0.wikiart.org/images/kazimir-malevich/the-knifegrinder-1912.jpg!Large.jpg

Wikimedia Commons. (n.d.). Kazimir Malevich, 1915, Black Suprematic Square. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Kazimir_Malevich%2C_1915%2C_Black_Suprematic_Square%2C_oil_on_linen_canvas%2C_79.5_x_79.5_cm%2C_Tretyakov_Gallery%2C_Moscow.jpg/1200px-Kazimir_Malevich%2C_1915%2C_Black_Suprematic_Square%2C_oil_on_linen_canvas%2C_79.5_x_79.5_cm%2C_Tretyakov_Gallery%2C_Moscow.jpg

Wikimedia Commons. (n.d.). Kazimir Malevich with his paintings in Leningrad 1924. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Kazimir_Malevich_with_his_paintings_in_Leningrad_1924.jpg/220px-Kazimir_Malevich_with_his_paintings_in_Leningrad_1924.jpg

Wikimedia Commons. (n.d.). Self-Portrait (1908 or 1910-1911) (Kazimir Malevich). https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e7/Self-Portrait_%281908_or_1910-1911%29_%28Kazimir_Malevich%29.jpg

Wikiwand. (n.d.). Aerial SPB – Field of Mars. https://wikiwandv2-19431.kxcdn.com/_next/image?url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/RUS-2016-Aerial-SPB-Field_of_Mars.jpg/640px-RUS-2016-Aerial-SPB-Field_of_Mars.jpg&w=640&q=50