Tarih, Rockefeller’ı, Carnegie’yi, P.T. Barnum’u veya günümüz zenginlerini ele alırsak Elon Musk ve Bill Gates’i zenginlik denince başa koyacaktır, öyle değil mi? Bu isimler, üstün ticari zekâları ile neredeyse sıfırdan büyük firmalar kurdular ve zenginliği dibine kadar yaşadılar. Peki, Osmanlı İmparatorluğu’nda da böyle bir ismin ortaya çıktığını söylesek ne düşünürsünüz? İşte bu isim, tahminimizce daha önce hiç duymadığınız Sarkis Gulbenkian veya Kalust Gülbenkyan.
Yazı boyu kendisine Kalust diye hitap edeceğimiz için bu isme alışmaya çalışmanızı tavsiye ederiz. Şimdi gelin kısaca onu bir tanıyalım ardından yolculuğuna birlikte göz atabiliriz.
Petrol Savaşları
Kalust, 1869 yılında İstanbul’da doğmuştu. Osmanlı’nın son demlerinde yaşayan Kalust, zengin sayılabilecek bir ailenin çocuğuydu. Londra’da King’s College’da eğitim aldı ve hemen ardından Paris’e giderek petrol alanında uzmanlaşmaya başladı. Bu süre zarfında petrol alanı için önemli birisi hâline geldi. Sağlam bağlantılar kurdu. O dönem LinkedIn olmadığı için tahmin edersiniz ki bir network (bağlantı) kurmak oldukça güçtü ama Kalust bunu genç yaşta başarmıştı. O dönemde petrol oldukça yeni bir kaynaktı. Sanayi Devrimi hızlanırken önemi de gün geçtikçe artıyordu. Kalust, bu açığı görmüştü ve hızla harekete geçmişti. O dönemde krizde olan Osmanlı topraklarında pek çok petrol kaynağı bulunuyordu; ancak onu çıkarabilmek önemliydi.Osmanlı’nın, Sanayi Devrimi’nin de gerisinde kalmasıyla, petrol çıkaracak bir durumu yoktu. Dolayısıyla bu bölgeler, İngiltere ve Fransa gibi devlerin ilgi alanına giriyordu. 1900’lü yılların başında artık eğitimlerini tamamlayan Kalust, önce petrol rezervlerinin keşfi süreçlerinde bulunmuştu. Aynı yıllarda ABD, İngiltere ve Fransa için de bir yarış başlamıştı. Petrol hepsinin ortak ilgisiydi.
Kalust, bu noktada kritik görevine başlayacaktı. Bugünkü Irak bölgesi, 1917 yılında Osmanlı’dan kopmuş ve bu bölge İngiltere ve Fransa’nın hakimiyetine geçmişti. Tabii bu az önce bahsettiğimiz sorunları doğurmuştu. Kalust, bağlantılarının etkisiyle bu anlaşmazlıkların çözülmesinde kritik bir rol oynamıştı ve bir ara bulucu olmuştu. Irak’ın Osmanlı’dan kopmasından hemen önce 1911 yılında Kalust, Türk Petrol Şirketi’nin kurulmasını sağladı. Daha sonra bu şirket, 1928 yılında, Irak Petrol Şirketi adını alacaktı ki bu süreçte de Kalust en büyük paydaşlarından birisi olacaktı.
Kalust, eğitim yılları ve sonrasında öyle insanlarla bağlantılar kurmuş olacaktı ki onu Royal Dutch Shell, bugünkü BP, bugünkü ExxonMobil ve yine bugünkü Total Energies destekleyecekti. Peki Kalust ne yapmıştı ki?
Söylediğimiz gibi, bölgedeki tansiyon petrol açısından yüksekti ancak hiçbir devlet, o dönemde bir de bu petrol savaşını kaldıracak durumda değildi. 1. Dünya Savaşı devam ederken ve yeni bittikten sonra oluşan bu gerginlik savaşa dönüşseydi, petrolü alarak kazanacaklarından çok daha fazlasını kaybederlerdi. Bu nedenle, Kalust önemli bir rol oynamıştı. Büyük anlaşmalar yaparak bir ara bulucu görevi görmüştü. Bunların karşılığında da şirketin toplam gelirinin %5’i doğrudan kendisinin olmuştu. Bunun ne kadar büyük bir para olacağını tahmin ediyorsunuzdur.
Bay Yüzde Beş
Kalust, bu başarısının ardından dünyanın en zengin isimlerinden birisi hâline geldi. Zira, o sadece tek bir anlaşmaya ara buluculuk etmemişti. Gerginlik ve ültimatomlardan uzak bir süreç yönetebilen Kalust, diğer bölgelerde de ara bulucu olmuştu. Bu artık bir standart hâline gelmişti. Her bu işi yaptığında gelirin %5’ine ortak oluyordu. Gulbenkian’ın bu yüzde 5’lik payı, sadece tek bir anlaşma ile sınırlı değildi. Petrol sahalarından yıllık olarak elde edilen gelir üzerinden bu payı aldı. Bu da demek oluyor ki Gülbenkyan’ın ara buluculuk rolü, ona yalnızca tek seferlik bir gelir değil, yıllar boyunca sürecek bir gelir kaynağı sağladı. Bu da ona “Bay Yüzde Beş” ünvanını kazandırmıştı. Yani, Kalust aslında petrol yataklarının sahibi değildi ancak bu yataklardan elde edilen gelirin büyük bir kısmını kontrol edebilen bir ara bulucuydu. Elbette bu başarının eleştirilecek tarafları da vardı.
Öncelikle bir Osmanlı vatandaşı olan Kalust, bu anlaşmalar için, henüz yeni kaybedilmiş bir toprakta imparatorluğun düşmanları ile birlikte çalışmıştı. Ayrıca o dönemde Irak üzerinde ülkelerin toplanmasında da payı olmuştu. Bu da özellikle Osmanlı’nın Irak’ı yeniden almasının kesinlikle önüne geçmişti. Yine aynı şekilde, Kalust’un bu ara buluculuk süreci, Osmanlı topraklarını uluslararası petrol şirketlerine açan anlaşmalara maruz bırakmıştı.
En nihayetinde bu durum sonucunda, özellikle petrol sahalarından, bölge halkı hiçbir şey kazanamamıştı. Hatta bölgeye yerleşen sanayicilerin bölgeyi kirletmesi ve kendi ihtiyaçlarına göre şekillendirmelerine maruz kalmış oldular. Burada kendisine yöneltilen ana eleştiri de bu ara buluculuk sürecinde yerli halkı hiç düşünmemiş olmasıdır.
Tüm bunların ardından, Kalust belki pişman olmanın etkisiyle, belki de başından beri içinden gelen hislerle hayırseverliğe yönelmişti.
Gulbenkian Vakfı
Kalust öldükten sonra vasiyeti üzerine kendisi adına bir vakıf açılmıştı. Kişisel servetinin büyük bir kısmını sanat, bilim, kültür ve eğitim alanlarında kullanmak amacıyla vakfa aktarmıştı. Vakfın amacı, insanlığın kültürel gelişimine katkı sağlamak, sanat eserlerini korumak ve kültürel alışverişi teşvik etmekti. Bugün, bu vakıf hâlâ aktif olarak devam ediyor.
Sanat demişken atlamamamız gereken bir diğer nokta da onun sanat sevdasıdır. Özellikle zenginleştikten sonra İslam sanatı, Avrupa ressamları (özellikle Rembrandt, Van Dyck gibi sanatçılara ait eserler), Asya sanatları ve antik eserlerin yer aldığı büyük bir koleksiyon oluşturmuştu. Ölümünden sonra bunları önce vakfa, ardından da kurulacak olan Gulbenkian Müzesi’ne aktarmıştı.
Sonuç olarak Kalust, Osmanlı topraklarından çıkan en zengin insanlardan birisi olarak tarihe adını yazdırmıştır. İş dünyası içerisinde yaptığı tartışmalı hamlelerin ardından tartışmasız bir şekilde sanat dünyasına katkıda bulunmuş oldu.
Kaynakça ve İleri Okuma
Calouste Gulbenkian Foundation. (2025, July 14). Fundação Calouste Gulbenkian. https://gulbenkian.pt/en/
Iraq Petroleum Company | Iraqi company | Britannica. (n.d.). Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Iraq-Petroleum-Company
The Editors of Encyclopaedia Britannica. (2008, September 11). Gulbenkian Museum | History, Collection, Gardens, & Facts. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Gulbenkian-Museum
The Editors of Encyclopaedia Britannica. (2025, July 16). Calouste Gulbenkian | oil tycoon, art collector & philanthropist. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Calouste-Gulbenkian
