Osmanlı’da Tanzimat Dönemi

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Osmanlı nın Enkazında Filizlenen Yeni Türkiye

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Şüphesiz ki tarihte birçok büyük devlet ve imparatorluk vardı. Roma İmparatorluğu, Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve elbette Osmanlı İmparatorluğu… Osmanlı İmparatorluğu tartışmasız bir şekilde tarihin gördüğü en güçlü imparatorluktan birisi oldu. Afrika, Avrupa ve Asya gibi güçlü devletlerin bulunduğu üç kıtaya yayılmak her devletin harcı olamazdı zaten. 

Sorun şu ki, bu güç 600 yılın tamamında sürmedi. 1700’lere geldiğimizde artık her sorununu kısa sürede diplomatik veya askeri olarak çözebilen bir devlet yoktu. Yavaş yavaş kazanacağı savaşlar azalıyor, sorunları artıyordu. Halk isyana meyilliydi, devlet içinde vasıflı asker ve diplomat sayısı azalıyordu. En kötüsü de Osmanlı gün geçtikçe dış devletlerin buyruğu altında kalıyordu. Bu durumun Osmanlı da farkındaydı. Bu nedenle 1700’ler boyunca “Islahat” adı altında birçok düzenleme yapıldı ama kelime anlamı olarak da icraat olarak da ıslahatlar sorunu kökten çözmüyordu. Islahatlar yalnızca var olan düzeni bir miktar düzeltebiliyordu. Mesela, “mühendishane” dedikleri mühendis yetiştirecek bir yer açıldı ancak burası okuldan çok bir kurs işlevindeydi. Yani bu ıslahatlar gerçekten işe yarar değildi.

Tabii sonradan bu işlevsiz ıslahatlar yerini III. Selim (7 Nisan 1789 – 29 Mayıs 1807) ile beraber daha gerçekçi ıslahatlara bırakmıştı. III. Selim büyük iki problemle karşı karşıyaydı: Ayanlar ve Yeniçeriler.

Bu iki sorun büyük sorunlardı. Ayanlar normal şartlarda Osmanlı’ya hizmet etmesi gereken valilerdi. Yanya ve Mısır gibi iki büyük bölgede iki ayan büyük sorunlar yaratıyordu. Şüphesiz Mısır Ayanı Mehmet Ali Paşa en büyük sorundu. Avrupa ile yakındı ve Osmanlı’daki hanedanı devirerek yeni padişah olma umudu vardı. Bu sorun 1839’a kadar devam edecekti ve çözüm ancak II. Mahmud döneminde olacaktı. Yeniçeriler ise artık işlevini yitirmiş ve yalnızca ceplerini doldurmayı amaçlayan bir ordu haline gelmişti. Bunu engellemeye çalışan padişahlar da yine II. Mahmud’a kadar ölüme gidecekti. 

Tanzimat’ın İlanı

II. Mahmud, Yeniçeri sorununu ve Mehmet Ali Paşa sorunlarını çözmüştü ancak bu uğurda büyük sorunlar yaşamıştı. Sonunda verem nedeniyle hayatını kaybetmişti. 1839’da onun yerine I. Abdülmecid tahta oturmuş ve oturduğu gibi kendinden öncekilerin neredeyse 50 yıldır denedikleri kalıcı değişiklikleri sağlamak için Tanzimat Fermanı’nı ilan etmişti. Bu ferman, çağının ötesindeydi. Eşitlik, mal güvenliği ve askeri düzenlemeler bu fermanda kesin bir yer alacaktı ve belki de Atatürk’ün vasıflı bir eğitim almasında bile pay sahibi olacaktı. Tabii hatırlamak gerekir ki, 1839’a geldiğimizde Osmanlı dışa bağımlı bir devlet olmuştu ve tam bağımsız sayılmazdı. Atacağı hamleler Avrupa devletlerinden geçerdi. Bu ferman da Avrupa devletleri kontrolünde uygulanacaktı. Ordu ne olursa olsun donanma açısından Navarin’de son nefesini vermişti ve daha yeni Nizip’te büyük bir kayıp vermişti. Dolayısıyla sistematik olarak adımlar atılsa da teknolojik olarak da içerik olarak da eski gücü kesinlikle büyük hasar almıştı. O nedenle bu ferman her şeyi çözmüyordu ancak büyük değişikliklere öncülük ediyordu.

Daha sonra 1856 yılında Tanzimat Fermanı’nı destekleyen Islahat Fermanı ilan edildi ancak bu ferman Müslüman halkı gayrimüslim halk ile her konuda eşit kılıyordu ve bu da daha sonra Avrupa devletleri tarafından bir miktar kötüye kullanılacaktı.

Tanzimat ve ardından gelen Islahat Fermanı, 100 yıldır kötüye giden Osmanlı için bir nefes olmuştu. Tabii sonrasında bildiğiniz gibi her şeyi çözmeyecekti ama en azından Osmanlı’ya 50 yıl kazandırmıştı. Bu süre de Atatürk’ün harekete geçmesine olanak tanıyacaktı.

Türk Edebiyatı Açısından Tanzimat Dönemi

Tanzimat Dönemi, tarihsel açıdan her şeyi çözmüyor olabilirdi ama edebiyat açısından gerçekten yeni bir dönemi başlatıyordu. O döneme kadar şiir ve müzikte kalan sanat, Tanzimat fermanı ile beraber şiir yaklaşımını değiştirmekle kalmayıp, roman ve tiyatro açısından da ilkleri veriyordu. Edebiyat derslerinden de bildiğimiz gibi birçok ilke bu dönemde imza atıldı. Haydi gelin bazılarına beraber bakalım:

• İlk resmi Türkçe gazete: Takvim-i Vakayi (1831)
• İlk yerli roman: Şemsettin Sami / Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1872)
• İlk tarihi roman: Namık Kemal / Cezmi (1880) ; Ahmet Mithat / Yeniçeriler (1871)
• İlk edebi Roman: Namık Kemal / İntibah (1874)
• İlk tiyatro eseri: Şinasi / Şair Evlenmesi (1860)
• Sahnelenen ilk tiyatro: Namık Kemal / Vatan yahut Silistre (1872)
• İlk şiir antolojisi: Ziya Paşa / Harabat (1874)
• İlk makale: Şinasi / Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi (1860)
• Noktalama işaretlerini ilk kullanan: Şinasi / Şair Evlenmesi (1860)
• İlk realist roman: Recaizade Mahmut Ekrem / Araba Sevdası (1898)

Burada var olan ilklerden en az 20 tanesini yazı uzunluğu ve sizi sıkmamak için eklemediğimizi varsayarsak altmış yılda beş yüz yılda çıkmamış bu kadar fazla ilkin çıkması etkileyici diyebiliriz. Bunun yanında özellikle Namık Kemal ile başlayacak olan güçlü bir milliyetçilik de edebiyatta yerini bulacaktı. Hatta öyle ki Ziya Paşa ve Namık Kemal gibi isimler daha sonra Atatürk’e bile ilham olacaklardı. 

Kaynakça ve İleri Okuma