Saçın Gizemi: Kıvırcıklığın Kimyası

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Kıvırcık Saçın Kimyası ve Evrimsel Sırrı

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Saçlar tarih boyunca güzellik kavramının önemli bir ölçeği olmuştur. Güzellik algısı da kişiden kişiye değiştiği için bazı kişiler kıvırcık saçları daha çok severken bazıları da düz saçları daha çekici bulur. Günümüz teknolojileri sayesinde kıvırcık saçlılar düz saçlı olabilirken düz saçlılar ise kıvırcık saçlı olabilmektedir. Bu durumun arkasındaki bilimsel gerçek nedir? Neden bazılarımız kıvırcıkken bazılarımız düz saçlara sahibiz? Hadi, bugün büyütecimizi kıvırcık saçlara doğru tutalım ve arkasındaki bilimi öğrenelim!

Temel Sebep: Genlerimiz 

Hepimizin bildiği üzere, saç şeklimiz temelde genlerimizden gelir. Yani, saçımızın kıvırcık ya da düz olması ebeveynlerimizin bize aktardığı genlere göre değişir. Tabii ki bu kadar yüzeysel bahsedip bırakmak doğru olmaz. Detayları öğrenmek için kıvırcık saçlı birinin saç köklerine yakından bakmamız gerekir. Kıvırcık kişilerin saç kökünün düz saçlılara göre daha farklı olduğunu görebilirsiniz.

Saç tellerimizi üreten ve büyümesinden sorumlu olan foliküller vardır. Bu foliküllerin farklılığı büyüme şeklini de değiştirir. Kıvırcık insanlarda bu büyüme “S” harfine benzer şekilde gerçekleşir. Bu farkı daha iyi anlayabilmek için yukarıdaki görsele bakabilirsiniz.

Elbette “kıvırcıklığın sebebi genlerimiz ve saç foliküllerimizdeki farklılardır” deyip geçmek de yeterli olmaz. Bilimde her zaman bir sonraki sebebi sormamız ve bu şekilde o sorunun köküne inmemiz gerekir. Şimdi de saçlarımızın daha da derinlerine dalıp moleküler boyuttaki farklılığa bir göz atalım!

Saçın Kimyası

Evet; saç foliküllerindeki farklılık, kıvırcıklığa yol açar ancak onun sarmal yapıda kendi kendine kalmasını sağlayan içindeki disülfit bağlarıdır. Bu bağların ve işin kimyasının derinliklerine dalarak moleküler seviyede saçı kıvırcık yapan şeyin ne olduğunu bulmamız gerekiyor. Bu sayede, saç kozmetiği endüstrisinde neler yapıldığını da daha iyi anlayabiliriz.

Saçımızın yaklaşık %95’i uzun ve sarmal bir yapıya sahip olan keratin proteininden oluşur. Tırnaklarımızın yapısında da asıl olarak bu protein vardır.

Her protein ise onun temel yapı taşı olan amino asitlerden oluşur. Keratin proteini, içinde aktif sülfür grubu içeren sistein amino asiti açısından zengindir. Sisteinlerde bulunan sülfürler birbirleriyle eşleşerek oldukça güçlü bir bağ olan disülfit bağını oluşturur. 

Kimyada maddelerin birbirleriyle olan bağları, o maddenin özelliklerini tamamen değiştirebilir. Örneğin kükürt-kükürt etkileşimleri sayesinde moleküller güçlü bir şekilde birleşerek ayırması zor bir bağ kurar. Kükürt atomları arasındaki mesafe saçınızın kıvrılmasına neden olur. Kükürt atomları birbirinden uzaklaştıkça protein molekülleri daha fazla bükülür ve dolayısıyla saçınız daha fazla kıvrılır.

Saçı Islatıp Şekillendirmek

Keratin yapısındaki diğer bağ ise hidrojen bağlarıdır. Kimya dünyasında güçlü bağlardan biri olarak bilinen hidrojen bağları su ve ısı karşısında ayakta durmakta zorlanır ve kırılır. Yani, hidrojen bağları bu durumda kırılabilir; dolayısıyla saçınızı fön makinesiyle, düzleştiriciyle veya saç maşasıyla ısıttığınızda saçınız farklı bir şekle bürünebilir. Tabii ki sıcaklık ve su ortadan kalkıp kuru bir saç elde edildiğinde bu bağlar tekrardan kurulur.

Soğuduktan sonra hidrojen bağları yeni pozisyonlarında tekrardan şekillenir. Elbette, bu etki sonsuza kadar sürmez. Özellikle de ortam nemliyse. Hava yağmurlu veya nemliyken saçların kıvrılma veya dalgalanma eğiliminde olduğunu fark etmiş olabilirsiniz. Nemli hava aslında içinde çok sayıda su molekülü bulunan hava demektir. Havadaki su molekülleri ile saçınızdaki hidrojen bağları ve proteinlerin yüklü kısımları doğal olarak etkileşime girer. Böylece, su molekülleri hidrojen bağlarına müdahale eder ve saçınız doğal şekline geri döner.

Buna benzer bir bilim, kırışık kıyafetlerimizi ütüleme durumu için de geçerlidir. Yıkanan kıyafetler ıslandığında hidrojen bağları kopar ve kuruma aşamasında rastgele tekrardan oluşur. Bu durum kırışıklık olarak adlandırılır. Ardından yüksek sıcaklıktaki ütü sayesinde kırışıklıklar giderilir. Dilerseniz ısı ve suyun kıyafetlerimizdeki kırışıklık üzerindeki etkisini de “Ütü Kırışıklıkları Nasıl Giderir?“ başlıklı yazımızdan inceleyebilirsiniz.

Perma İle Saç Kıvırcıklaştırma

Kalıcı saç şekillendirmesi için hidrojen bağlarını kırıp yeniden şekillendirmek yeterli değildir. Bunun için en popüler yöntem saçlarımızdaki disülfür bağlarının kırılması veya yeniden oluşturulmasıdır.

Disülfür bağları en güçlü doğal kovalent bağlardan biri olduğu için, su ve ısı gibi dış etkenlerle parçalanamaz. Bu bağların parçalanıp yeniden oluşması için birtakım güçlü indirgen ve yükseltgen kimyasallar kullanmak gerekir. Bu kimyasalların kullanıldığı en popüler metot ise perma yöntemidir. Perma; saçımızdaki disülfür bağlarının kimyasal indirgeyici maddelerle kırılmasını, sonra oksitleyici maddelerle tekrardan oluşmasını sağlayan ve böylece saçın çok daha uzun süre kıvırcık olmasına yarayan kimyasal bir işlemdir. Perma için en sık kullanılan kimyasallardan biri de amonyum tiyoglikolattır.

Peki arkasındaki kimyasal reaksiyonlar nelerdir?

İlk olarak bazik çözelti içerisinde çözünmüş amonyum tiyoglikolat, saçımızda bulunan disülfit bağlarının koparılmasını sağlayarak indirgeme aşamasını gerçekleştirir. Diğer bir deyişle, saçın içinde yer alan S-S bağları indirgenerek S-H bağlarına dönüşmüştür. Bu aşamadan sonra ise istenilen şekil (çoğunlukla kıvırcık veya dalgalı) verilir. Şekil verildikten sonra sıra, kırılan disülfit bağlarının tekrar oluşturulmasına gelir. Burada ise çoğunlukla en popüler yükseltgenlerden biri olan hidrojen peroksit kullanılır. 

İşte bu sayede disülfit bağı tekrar kurulur ve istenilen şekildeki saç elde edilir. Perma yaptırıldığı zaman ortaya çıkan o çürük yumurta benzeri kokunun sebebi de işte bu sülfür içerikli kimyasallardır. Ayrıca bu yapının bozulmaması için en az iki gün saçların yıkanmaması önerilir.

Kıvırcık Saç Evrimsel Açıdan Bir “Bonus” Mu?

Lisedeki biyoloji derslerinden hatırlıyor olabilirsiniz. İnsanlarda kıvırcık saç geni, düz saç genine baskındır. Mendel’in temel çaprazlama sistemine göre kıvırcıklara “AA” veya “Aa” dersek düz saç geni “aa” olacaktır. Peki, “bonus” saçlar neden daha baskındır? Buna mantıklı bir açıklama getirebilir miyiz?

Yapılan araştırmalarda ilk kıvırcık saç geninin Afrika’da ortaya çıktığı görülmüştür. Penn State Üniversitesinin cansız mankenlere düz ve kıvırcık peruklar takarak yaptığı araştırmada kıvırcık saçların zararlı güneş ışınlarını korumakta düz saça göre daha etkili olduğu belirtilmiştir. Bunun yanında kafayı serin tutma konusunda da kıvırcık saçlar bir adım öndedir.

Güney Afrika’daki araştırmacıların yazdığı bir inceleme makalesinde yer verdikleri, dünya üzerindeki kıvırcıklık dağılımına bakarak bu durumu daha destekleyebiliriz. İklimin daha ılıman olduğu Avrupa’ya baktığımızda halkın %87,3’ü düz veya dalgalı saçlara sahipken, yalnızca %12,7’sinin kıvırcık saçları vardır. Fakat iklimin sıcak ve kurak olduğu Afrika kıtasında durum tam tersidir. Halkın yalnızca %5,1’i dalgalı saça sahipken geri kalan %94,9’u kıvırcıktır.

Son olarak, kıvırcıklığın arkasındaki bilimi öğrenmek belki bir gün bir duruşmayı kazanmanızı sağlayabilir! Hadi, bu yazımızı “Bu Nasıl Sarışın! (Legally Blonde)” filmindeki o ünlü sahneyle bitirelim.

Kaynakça ve İleri Okuma