İnsan bedeni, milyonlarca yılın evrimsel hikâyesini taşıyor; bugün bize sıradan gelen birçok fiziksel özelliğimiz aslında bu uzun yolculuğun izleri. Rahatlıkla yemek yememizi, telefonda gezinmemizi sağlayan bir başparmağımız, çoğu memeliden farklı olarak iki ayak üzerinde bir duruşumuz ve hatta başka hiçbir canlıda bulunmayan ağlama özelliğimiz var. Ancak her zaman böyle değildik. Dört ayak üzerinde yürüyen, ağaçlarda tırmanarak yaşayan, ellerini daha çok tutunmak için kullanan atalarımız vardı. Peki ama biz insanları farklı kılan bu vücut özelliklerimiz neden gelişti? Gelin, kafamızdaki soruları evrimsel sürecimize yakından bakarak giderelim.
Dört Ayaktan İki Ayağa
İki ayak üzerinde dik yürüyüş, insan evriminin en belirgin ve önemli özelliklerinden biridir. Peki, atalarımız neden dört ayaktan iki ayağa geçiş yaptı? Bu soruya farklı teorilerle cevap aranmaktadır.
Öncelikli sebeplerimizden biri, topladığımız yiyecekleri “taşıma” görevini görecek bir uzva ihtiyaç duymamızdır. Aslında ön iki ayak, bu görevi görürken, toplanılan yiyeceği taşımak, depolamak ve hatta dişiyi etkilemek için ona götürmek gibi amaçlarımız, bu uzuvlara farklı bir görev yüklememize sebep olmuş olabilir.
Diğer bir teori ise termoregülasyon, yani ısı düzenleme hipotezidir. İnsan hayatına dört ayak üzerinde devam ederken, güneşin yakıcı ışınlarına tüm sırt ve omurgasıyla maruz kalıyordu. Ancak iki ayak üzerine geçtiğinde, güneşe yalnızca omuz ve baş kısmı maruz kalıyor, bu duruş da daha fazla hava akımıyla daha serin ve avantajlı bir pozisyon sağlıyordu.
Yine önemli bir hipoteze göre, su kenarı yaşam atalarımızı ayağa kalkmaya itmişti. Çoğu verimli bitki ve doyurucu avlar, sığ su kenarlarında bulunuyordu. Bu da su kenarında daha atik ve rahat hareket etme ihtiyacını doğurmuştu. Kendimizden düşünelim, su içinde yürümek karada yürümekten çok daha zordur; bir de bunu dört ayakla yaptığınızı hayal edin.
Bu hipotezlerin hiçbiri tek başına bir sebep olarak görülmemiş, ortaya atılan hipotezlerden bazıları güçlü kanıtlarla desteklenirken bazıları ise bilim dünyasında hâlâ spekülatif kabul edilmiştir.
Başparmak: Evrimin Sessiz Kahramanı
Dik yürüyüşle birlikte ön uzuvlarımız serbest kaldı ve bu, ellerimizin evriminde devrim yarattı. İlk başlarda, kısa başparmak ve uzun dört parmak yapısı atalarımızın ağaçlara tırmanmasını kolaylaştırıyordu. Ancak zamanla, tırmanmaktan çok ellerini çeşitli işe yarar nesneler üretmek için kullanmaya başladılar. Bir nesneyi tutmak, kavramak ve üzerinde çalışmak için başparmağın daha uzun, diğer parmakların ise daha kısa olması gerekiyordu. Doğal seçilim, bu ihtiyaç doğrultusunda ellerimizin şeklini yavaş yavaş değiştirdi. Baş parmağın diğer parmaklarla karşılıklı hareket edebilmesi (opposable thumb) sayesinde alet yapabilme, taş ve kemik gibi malzemeleri işleyebilme kabiliyeti gelişti. Bu özellik, yalnızca yemek toplama değil, avlanma, savunma ve hatta sosyal bağları güçlendirecek objeler üretme gibi alanlarda da avantaj sağladı.
Sadece Bir Duygu Değil: Gözyaşının Savunma Gücü
Dünyaya ilk geldiğimizde hepimiz ortak bir şey yaparız: önce derin bir nefes alır sonra da ağlarız. Kötü bir haber aldığımızda, sevdiğimiz biriyle kavga ettiğimizde ya da trajik bir film izlediğimizde gözyaşlarımız hemen gözlerimize hücum eder. Sadece hüzün değil; korku, kaygı hatta öfke bile ağlamamıza sebep olabiliyor. Peki ama evrimsel olarak ağlamanın kökeni nedir?
Gözyaşının üç temel türü vardır. İlki, bazal gözyaşıdır; gözün yüzeyini sürekli nemli tutar, böylece kurumasını engeller. İkinci tür, refleks gözyaşıdır; göze toz gibi yabancı bir madde kaçtığında, onu dışarı atmak için salgılanır. Bu iki gözyaşı türü yalnızca insana özgü değildir, birçok hayvanda da görülür. Ancak iş üçüncü tür olan duygusal gözyaşına geldiğinde durum değişir. Filler ve bazı primatlar için de benzer bir ihtimal öne sürülse de duygusal gözyaşı en belirgin biçimde insanlarda görülür.
Peki, neden böyle bir özelliğimiz var? Bilim insanları bu soruya net bir yanıt veremese de üzerinde durulan güçlü teoriler mevcut.
Bir teoriye göre, duygusal gözyaşı bir tür iletişim sinyali olarak evrimleşmiş olabilir. Gözyaşlarımızı, yalnızca bize en yakın olan, göz göze gelebildiğimiz insanlar görebilir. Bu da onları, yalnızca yardım etme ihtimali yüksek olan kişilere yönelik, özel bir yardım çağrısına dönüştürür. Vassar Koleji’nden psikolog Randy Cornelius bu konuda şöyle diyor: “Yırtıcılara savunmasız olduğunuzu belli etmeyecek ama yakın çevrenize mesaj verecek bir sinyal sistemi geliştirmek için bir seçilim baskısı olmuş olabilir.”
Bir diğer teori ise hepimizin yaşadığı o ağladıktan sonraki rahatlama hissine dayanıyor. Derin bir üzüntü ya da çaresizlikle gözyaşlarına boğulduğumuzda, bir süre sonra içimizde hafif bir ferahlama hissetmeye başlarız, değil mi? İşte bu da bilim insanlarının ilgisini çeken bir durum. Araştırmalar gösteriyor ki, ağladıktan sonra vücut endorfin ve oksitosin gibi “iyi hissettiren” hormonlar salgılıyor, buna karşılık kortizol gibi stres hormonlarının seviyesi düşüyor.
Bu da demek oluyor ki ağlamak, stresimizi düzenlemeye yardımcı olan doğal bir rahatlama mekanizması olabilir — ve bu yönüyle evrimsel süreçte bize avantaj sağlamış olabilir.
Kılların ve Saçın Evrimsel Süreci
Peki hiç düşündünüz mü, neden tüm vücudumuzun kılları büyük ölçüde dökülürken saçlarımız kaldı? Evrimsel süreçte atalarımızın yoğun vücut kılları vardı. Kılların temel görevi vücut ısısını korumak ve sabit tutmaktır. Ancak zamanla, özellikle de sıcak bölgelerde yaşayan insanlar için kıllar yarardan çok zorluk çıkarmaya başladı. Kıllar terleme yoluyla serinlemeyi engelliyordu. Bunun yanında kılların azalmaması, parazitlerin barınmasına ve cinsel seçilimde daha az cazip görünmemize yol açıyordu. Dolayısıyla kıllar zamanla seyrekleşmeye başladı.
Ama saçlarımız farklıydı. Güneşin kavurucu ışınlarına karşı başımızı korumak için kalmaya devam ettiler. Bir tür doğal şapka gibi, kafa derimizi hem güneş yanığından hem de aşırı ısınmadan koruyordu. Üstelik saç, soğuk bölgelerde de baştan ısı kaybını azaltarak avantaj sağladı. Yani saçlarımız, evrimin kılları tabi tuttuğu sınavda yarar sağlayarak başarıya çıkmış oldu.
Evrim, insan bedenini bugünkü hâline getirirken bize pek çok benzersiz özellik kazandırdı. Başparmağımızdan iki ayak üzerinde duruşumuza, hatta duygusal ağlamamıza kadar pek çok şey bu uzun yolculuğun armağanı.Kısacası, evrim sadece bedenimizi değil, kim olduğumuzu da şekillendirdi. Bugün attığımız her adımda, tuttuğumuz her nesnede ve döktüğümüz her gözyaşında bu uzun yolculuğun izleri var.
Kaynakça ve İleri Okuma
Gračanin, A., Bylsma, L. M., & Vingerhoets, A. J. J. M. (2018). Why only humans shed emotional tears: Evolutionary and cultural perspectives. Human Nature, 29(2), 104–133. https://www.researchgate.net/publication/323883089_Why_Only_Humans_Shed_Emotional_Tears_Evolutionary_and_Cultural_Perspectives
Jablonski, N. (2020, January 27). The hairy timeline of evolution. Stellenbosch Institute for Advanced Study. https://stias.ac.za/2020/01/the-hairy-timeline-of-evolution/
Marzoli, D., Palumbo, R., Di Domenico, A., Penolazzi, B., Garganese, P., & Tommasi, L. (2010). The relation between left–right asymmetry and valence: A meta-analysis. Brain and Cognition, 72(3), 351–359. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2819487/#Sec5
NPR. (2010, August 23). Teary-eyed evolution: Crying serves a purpose. National Public Radio. https://www.npr.org/2010/08/23/129329054/teary-eyed-evolution-crying-serves-a-purpose
Vingerhoets, A. J. J. M., & Bylsma, L. M. (2014). Is crying a self-soothing behavior? Frontiers in Psychology, 5, 502. https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2014.00502/full
Wong, K. (2020, March 2). How dexterous thumbs may have helped shape evolution two million years ago. Smithsonian Magazine. https://www.smithsonianmag.com/science-nature/how-dexterous-thumbs-may-have-helped-shape-evolution-two-million-years-ago-180976870/
