Bugün Rusya’nın müslümanlığa geçtiğini hayal edebiliyor musunuz? Bir ülkenin yüzyıllardır devam eden inancını bir kenara bırakıp yepyeni bir dini veya mezhebi edinmesi pek hayal edilebilir değildir, öyle değil mi? Bu pek mümkün gelmeyen olay tarihte daha önce gerçekleşti. Üstelik adı sanı duyulmamış, kültürü oturmamış bir ülke değildir bu durumu yaşayan. son derece zengin kültüre sahip olan İngilizler olmuştur. İngiltere, 16. yüzyılda Kral VIII. Henry önderliğinde Katoliklikten Protestanlığa geçiş yapmıştır. Peki, bu geçiş neden ve nasıl sağlanmıştır?
Arka Plan
İngiltere, elbette yalnızca Kral Henry’nin istemesi ile bir anda mezhep değiştirmedi. Bu durum bir dizi olay ve bu olayların getirdiği bir altyapı sonucunda gelişmiştir.
Orta Çağ boyunca, Avrupa’da Katolik Kilisesi yalnızca dini değil, aynı zamanda siyasi ve ekonomik güce de sahipti. Kilisenin başındaki Papa, Avrupa kralları üzerinde büyük bir nüfuz sahibiydi ve kilise, halkın hayatında merkezi bir rol oynuyordu. Hristiyan inancına göre kilise, insanların ruhani kurtuluşunu sağlamak için gerekli olan tek kurumdu. Bu durum, özellikle İngiltere gibi monarşilerde, kilisenin sadece dini bir otorite olmanın ötesine geçipekonomik ve politik güç elde etmesine neden oldu. Kilise; vergiler toplayabiliyor, geniş topraklara sahip olabiliyor ve monarşilerin politikalarını etkileyebiliyordu. Kısacası, kralın yanında bir güç olarak kilise yer alıyordu. Siyasi ve ekonomik kararlarda da etkili oluyorlardı. Ayrıca kilise zamanla yozlaşarak halkı sömürmeye başlamıştı. Bu da bugün herkesin bildiği reform hareketine neden olmuştur.
1517’de Alman din adamı Martin Luther, Katolik Kilisesi’ne karşı 95 Tez adlı bildiriyi yayımladı ve Protestan Reformu’nu başlattı. Luther’in fikirleri kısa sürede Avrupa’da yayıldı. Protestanlık, halkın ruhani kurtuluşunu kiliseye bağlı olmadan doğrudan Tanrı ile bir ilişki kurarak gerçekleştirebileceğini savunuyordu. Aynı zamanda kilisenin hiyerarşik yapısını ve ritüellerini eleştiriyordu. En nihayetinde bu hareketle beraber gelişen Protestanlıkta kilisenin siyasi gücü oldukça azdı. Halka veya krala olan yaptırımların yeri yoktu.
Bu durum kralların işine gelmişti. Sonuçta kendilerini de rahatsız eden bir düzenden kurtulma şansı bulmuşlardı ancak Katolik kilisesi de bu durum nedeniyle eskisi gibi hareket etmiyordu. Baskısı azalmıştı. Tüm bu nedenlerle biraz daha sakinlemişlerdi. Peki, İngiltere neden bu geçişi yapmıştı?
Protestanlığa Geçiş Süreci
İngiltere, Katolik inancına bağlı olmasına rağmen, Orta Çağ’dan itibaren kilise ile kraliyet arasında zaman zaman gerilimler yaşanıyordu. İngiltere kralları, kilisenin sahip olduğu geniş topraklar ve ekonomik gücün yanı sıra halk üzerindeki manevi otoritesini de kontrol etmek istiyorlardı. 12. yüzyılda II. Henry ve Thomas Becket arasındaki çatışma bu gerilimin erken bir örneğidir. Krallar, kilisenin gücünü sınırlandırmak ve onu kontrol altında tutmak istiyorlardı. Reform da bu isteğin üzerine ellerini güçlendiriyordu. Reform öncesinde bir kral, kolay kolay kiliseye karşı gelemezdi ancak reform ile beraber İngiltere’de yavaş yavaş bir hareketlenme başlamış oldu.
Yine de geçişi tam olarak bu nedenle ilişkilendiremeyiz. Bu geçişin belki de en büyük nedeni bizzat Kral VIII. Henry’nin ihtiyaçlarından gelir. Henry, Katolik bir hükümdar olarak iktidara geldi ve başlangıçta Roma Katolik Kilisesi’ne bağlı kaldı. 1509’da Kral olduktan sonra İspanya Kraliçesi Catherine ile evlendi. Bu evlilik, iki ülke arasındaki diplomatik ilişkileri güçlendirdi. Ancak Henry’nin asıl amacı, bir erkek varise sahip olmaktı. Catherine, Henry’ye altı çocuk doğurdu ancak yalnızca biri hayatta kaldı. Hayatta kalan evladı ise bir kızdı. Henry, bir erkek varis olmadıkça hanedanının geleceğinin tehlikede olduğunu düşünüyordu. Henry, hem anlaşmazlıklar sonucu hem de kendisine erkek evlat “verememesi” nedeniyle Catherine’den boşanmak ve Anne Boleyn ile evlenmek istedi ancak Katolik Kilisesi’nde boşanma neredeyse imkânsızdı. Henry, Papa’dan evliliğinin geçersiz ilan edilmesini ve boşanma izni verilmesini talep etti fakat Papa, bu talebi reddetti. Bunun ardında siyasi nedenler yatıyordu: Catherine, o dönemin en güçlü Katolik hükümdarlarından biri olan İspanya Kralı V. Charles’ın halasıydı. Papa, Charles ile çatışmak istemiyordu ve bu nedenle Henry’nin boşanma talebini geri çevirdi.
Bu Henry için kabul edilemezdi. 1530’ların başında Henry, İngiltere’deki kiliseyi Papalık’tan ayırarak kendisini İngiltere Kilisesi’nin başı ilan etmek için harekete geçti. 1534’te Parlamento’dan “Üstünlük Yasası” adını verdiği bir kararı geçirerek İngiltere Kilisesi’ni Roma Katolik Kilisesi’nden ayırdı ve Papalık otoritesini sona erdirdi. Bu yasa ile İngiltere Kraliyeti’nin başı olan VIII. Henry, aynı zamanda İngiltere Kilisesi’nin de başına geçmiş oldu.
Henry, başlangıçta dini doktrinlerde büyük bir değişiklik yapmadı. Roma Katolik ayinleri ve uygulamaları büyük ölçüde korundu ama kilisenin tüm gelir ve mülkleri İngiltere Kraliyeti’nin kontrolüne geçti. Bu, Henry’nin mali gücünü artırdı ve katolik inanıştan yavaş yavaş uzaklaşıldı. Henry ne kadar dengeli bir politika yürütürse yürütsün, sonuçta Papa ve onun kontrolündeki kiliseye sembolik bir savaş açmış oldu. Bunun etkileri de İngiltere’de devam etti.
Örneğin, Henry’nin ölümünün ardından oğlu VI. Edward tahta geçti. Edward’ın hükümdarlığında İngiltere, daha köklü bir şekilde Protestan inançlarına yöneldi. Katolik uygulamaları ve doktrinleri reformdan geçirildi. Bu reformlar da başarıyla uygulanmıştı ancak insanların inançları da kolay değişmiyordu. Edward’ın erken ölümüyle, yerine Katolik inançlarına sıkı sıkıya bağlı olan kız kardeşi 1. Mary geçti. Mary, İngiltere’yi yeniden Katolikliğe döndürmeye çalıştı ve bu süreçte Protestanlara karşı sert cezalar uygulandı. Hatta bu nedenle Mary tarihte “Kanlı Mary” olarak anılır.
En nihayetinde 1. Mary’nin uyguladığı baskıcı politika da işe yaramadı ve İngiltere kendisinden sonra yeniden Protestanlığa geçti ve bugün artık İngiliz kültürü Katolik ve Protestan anlayışlarının harmanlanmasıyla şekillenmiş oldu.
Kaynakça ve İleri Okuma
Hillerbrand, H. J. (2024, 18 Kasım). Protestantism. Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Protestantism
Morrill, J. S. ve Elton, G. R. (2024, 25 Ekim). Henry VIII. Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Henry-VIII-king-of-England
The Editors of Encyclopaedia Britannica. (2024, 15 Kasım). Church of England. Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Church-of-England
The Editors of Encyclopaedia Britannica. (2016, 17 Şubat). Reform movement. Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/reform-movement
The Editors of Encyclopaedia Britannica. (t.y.). Reform. Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/reform
Bize Destek Olmak İster Misiniz?
- Dilerseniz Patreon hesabımız üzerinden bize aylık veya tek seferlik bağış yaparak destekte bulunabilirsiniz.
- Daha detaylı bilgi almak için “Bize Destek Olabilirsiniz!” sayfamızı inceleyebilirsiniz!
