Öğretmenler Büyücü mü? Rosenthal Deneyi ve Beyin Hileleri

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Beklentileriniz başkalarının gerçeğini nasıl şekillendiriyor

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Düşünün ki bir öğretmensiniz ve sınıfınızdaki bazı öğrencilerin dâhi olduğunu okul müdüründen öğreniyorsunuz. Bu bilgiyle onlara biraz daha ilgi göstermeye, daha fazla geri bildirim vermeye ve başarılarını takdir etmeye başlardınız öyle değil mi? Peki ya o öğrenciler gerçekten dâhi olmasalardı? İşte, psikolog Robert Rosenthal ve Lenore Jacobson’ın yaptığı bu deneyle, insanların beklentilerinin gerçekliği nasıl şekillendirdiğini birlikte göreceğiz.

Deneyin Arka Planı

1968 yılında psikolog Robert Rosenthal ve Lenore Jacobson, insanların başkalarına yönelik beklentilerinin onların performanslarını nasıl etkileyebileceğini araştırmaya karar verdi. Bu deneyin amacı, elbette insanların başarısının gerçekten zekâya mı yoksa motivasyona mı dayandığını anlamaktı. Tek amacı bu da değildi üstelik. Bu deney bir de bir durum gerçek olmasa bile inanmanın gücünü ölçecekti.

Beklenti Etkisi veya Kendini Gerçekleştiren Kehanet olarak bilinen yaklaşıma göre, insanların bir kişi veya olay hakkında sahip oldukları beklentiler, o kişinin davranışlarını şekillendirir. Yazı boyunca gerçekten eğlenceli ve ilginç olaylara tanıklık edeceğiz. 

Rosenthal ve Jacobson, bu deneyi öğretmenler üzerinde uygulamaya karar verdi ve öğretmenlerin öğrencileri hakkındaki beklentilerinin öğrencilerin akademik performanslarını nasıl etkileyebileceğini test etmek istedi. Temelde yatan soru, öğretmenin öğrenciye koyacağı yüksek hedef, öğrencinin de performansını arttıracak mıydı?

Belki size bu deney tanıdık gelmiştir. Zira herkesin en azından adını duyduğu Pygmalion Etkisi ile bu deney yakından ilişkilidir. Pygmalion Etkisi, bir kişinin kendisine veya başkasına yönelik yüksek beklentilerinin, o kişinin performansını pozitif yönde etkilemesiyle olur. Yani, bu etkiye göre birine inanırsanız, o kişi gerçekten daha başarılı olabilir. İşte Rosenthal Deneyi, bu etkiyi destekleyecek bir deney olacaktı. Peki deneyimizde neler olacaktı?

Deney Başlıyor!

Öncelikle burada yanlış yönlendirilecek olan kişiler sadece öğrenciler değildi. Asıl manipüle edilecek olan grup öğretmenler olacaktı. Bunun için Rosenthal ve Jacobson, bir ilkokuldaki tüm öğrencilere sahte bir IQ testi uyguladı. Testin kendisi sahte olmasa da paylaşılan sonuçlar son derece sahte olacaktı. Bu testi yaparken de öğretmenlere bu test, geleceğin önemli isimlerini bulacakları bir test olarak anlatıldı. Bunun ardından Rosenthal ve Jacobson rastgele olacak şekilde sınava giren öğrencilerin %20’sini dâhi olarak gösterdi. Öğretmenlere de bu %20 olarak seçilen öğrencilerin çok kısa sürede büyük başarılar elde edecek zekâya sahip olduğu söylendi. 

Tahmin edebileceğiniz üzere öğretmenler bu bilgiden etkilenmişti ve bazı öğrencilerin olağanüstü bir potansiyele sahip olduğuna inanarak onlara farklı davranmaya başladılar. Jacobson ve Rosenthal, herhangi bir somut çabanın olmadığından emin olmak için bu öğrencilere özel ek dersler verilmesinin önüne geçti. Öğretmenlerin zeki veya normal olarak sunulan öğrencilere farklı metodlar uygulaması da engellendi. Yani geride kalanlara fazladan ödev veya zeki olarak sunulanlara ek sorumluluklar da verilmedi. Bu anlamda tamamen eşitlerdi. Sadece öğretmenlerin onlara tavrı değişecekti. Sizce 1 yıl sonra bu deneyi tekrarladıklarında bir değişim olmuş mudur? İlginç bir şekilde evet! Dâhi damgası yapıştırılan o normal çocukların IQ seviyeleri yükselmişti.

Yani, deneyin sonucunda, öğretmenlerin yüksek başarı beklediği öğrenciler gerçekten de daha yüksek başarı göstermişti. Dâhi damgası yapıştırılanlar, ekstra bir ödev yapmadığı, daha çok çalışmadığı ve gerçekten IQ’su yüksek olmadığı hâlde sırf bu özel ilgi sayesinde daha başarılı olmuş ve IQ seviyesi de yükselmişti. Peki, öğretmenler ne yapmıştı da bu fark oluşmuştu? Öğretmenler farkında olmadan, bu öğrencilere daha fazla ilgi göstermiş, onlara daha fazla soru sormuş, daha fazla geri bildirim vermiş ve hatalarını daha toleranslı karşılamıştı. Aslında öğrencilerin sadece özgüveninin artması bile bu farkın gelişmesini sağlamıştı.

Başarının Nedeni!

Deney, Kendini Gerçekleştiren Kehanet (Self-Fulfilling Prophecy) ile açıklanır. İnsanlar, kendilerine yönelik beklentilere uygun şekilde davranmaya başlarlar. Rosenthal’in tanımladığı bu etki, dört temel mekanizmaya dayanır:

1. Ortam: Zekâ seviyesi yüksek olan öğrencilere karşı öğretmenlerin daha sıcak ve destekleyici davranışlar sergilemesi.
2. Girdi: Öğretmenlerin, bu öğrencilere daha fazla bilgi ve fırsat sunması.
3. Yanıt Olanakları: Zekâ seviyesi yüksek olan öğrencilerin daha sık söz almasına ve cevaplarının daha dikkatle dinlenilmesine olanak tanınması.
4. Geri Bildirim: Zekâ seviyesi yüksek olan öğrencilere daha fazla olumlu geri bildirim verilmesi.

Öğrencilere bu 4 olanağın sunulmasıyla beraber öğrenciler hem motive olmuş hem de çalışma isteği artmıştı.

Peki bu durum bize ne anlatıyor sizce? Cevap, eminim parlak zihinlerinizde çoktan oluştu. Öğrencilerin, kendilerinden bekleneni ve onlara sağlananları alarak değişmez gibi görünen IQ seviyelerini bile artırması mümkün oluyor. Bu da öğretmenlerin ve velilerin, öğrencilere nasıl yaklaşması gerektiğini ve etkisinin nasıl olacağını gösterir. Bu hem Pygmalion Etkisi’nin gösterdiği hem de bu deneyin kanıtladığı bir durumdur. Üstelik, bu sadece öğrenciler için de geçerli değildir. Kurduğumuz herhangi bir bireysel iletişim, işyerindeki yöneticinin yaklaşımı veya daha birçok durumda bu etkiyi görebiliriz. 

Özetle, başkalarının bize dair beklentileri yalnızca birer tahmin değil, adeta birer sihirli dokunuş olabilir! Eğer birine “Sen harikasın!” derseniz, o kişi bir süre sonra gerçekten harika olmaya başlar. Tam tersi de geçerli olacaktır elbette. Olumsuz beklentiler, potansiyelimizi sınırlayabilir. Rosenthal Deneyi’nin bize öğrettiği şey belli yani değil mi? İnsanlara inanmanın, gerçeği bile değiştirebileceği! Daha da güzeli bunu kimseden beklemeden kendinize uygulamanız olmaz mı? Kendinize inanarak kendinizi şekillendirebilirsiniz!

Kaynakça ve İleri Okuma