Atatürk’ün Ezeli Rakibi: Enver Paşa

Mustafa Kemal Atatürk, şüphesiz ki bu ülkenin ve Türk tarihinin gördüğü en büyük liderlerden biriydi. Yüz binleri arkasından sürükleyerek Anadolu’da bir hareket başlattı, batmış denilen bir milletin küllerinden yeniden doğmasını sağladı. Tüm bu inanılmaz tarihine ve yaptıklarına rağmen mavi gözlü devin bir rakibi vardı: Enver Paşa.

Enver Paşa pek çoğuna göre Sarıkamış Harekâtı ile özdeşleşmiş başarısız bir kumandandır. “Bu adam neden Atatürk’ün rakibi olsun ki?” diyebilirsiniz. Bu yazıda Enver Paşa hakkındaki gerçekleri aydınlatmamız iyi olacaktır.

Enver Paşa Kimdir?

Osmanlı’daki yozlaşmayla ve gittikçe daha az nitelikli padişahların ülke yönetiminde pay sahibi olmasıyla beraber Osmanlı’da yenilikçi hareketler başladı. Özellikle bir grup zamanla ülke yönetiminde pay sahibi oldu. Bu grubun adı İttihat ve Terakki idi. En bilinen liderleri ise Enver Paşa’ydı. Enver Paşa, genel yaklaşım olarak padişahın mutlak otoritesinin Osmanlı’ya zarar verdiğini düşünüyordu ve bir parti olarak da alınacak kararlarda pay sahibi olmayı amaçlıyordu. Burada padişahın mutlak otoritesinden rahatsız olmasının ana nedeni, saltanata karşı olmasından çok padişahların son yüzyılda yeterince başarı gösterememesiydi. Kendi eğitimli ve vasıflı grubu Osmanlı’nın alacağı kararlarda daha etkili olacaktı. İşte Enver Paşa bu grubun başındaydı. Atatürk ise o dönemde İttihat ve Terakki’de yer alıyordu ancak büyük bir rol oynamıyordu. Enver Paşa ile başından beri saygılı ama sevgiden uzak bir ilişkileri vardı. Enver Paşa, Mustafa Kemal’in sert kişiliği ve otorite tanımazlığından dolayı Mustafa Kemal’e karşı öfkeliydi. Mustafa Kemal ise Enver Paşa’nın görüşlerine asla katılmıyordu. 

Enver Paşa, kesinlikle vatanseverliği konusunda şüphe edilecek biri değildi. Osmanlı’yı yeniden eski haline kavuşturmak istiyordu. Mustafa Kemal üst rütbedeki insanlarla geçinemediği ve devamlı olarak askeri kariyerinin önüne engeller konulduğu için yarbay rütbesinde uzun süre kalırken, hükümet ile iyi geçinen Enver Paşa hızla Harbiye Nazırı, yani Anadolu’daki tüm komutanların komutanı oldu. Bu ilerleyişi devam ederken Mustafa Kemal’i uzağa götüren isim de Enver Paşa oldu. Daha sonraları Şam’da yeniden yolları kesişen ikili orada da rekabetlerine devam ettiler. Rütbe olarak Enver Paşa Mustafa Kemal’den çok üstteydi. Öyle ki, Mustafa Kemal’in komutanları bile Enver Paşa’nın altındaydı. Yine de Mustafa Kemal asla bunu kabul etmiyordu ve onunla kurduğu ilişkide bir denklik hâkimdi. Enver Paşa’nın Mustafa Kemal’i büyük görevlerden uzak tutmasından dolayı Mustafa Kemal sonunda görevinden istifa etti ve Sofya’nın yolunu tuttu.

Enver Paşa, özellikle I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğu’nun Almanya ile ittifak yapmasında etkili oldu. Ancak, savaşın sonlarına doğru Osmanlı İmparatorluğu’nun yenilgisiyle sonuçlanan süreçte önemli bir rol oynadı. 1918’de Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılmasının ardından sürgüne gitmek zorunda kaldı.

Sarıkamış Harekâtı

Daha sonraları Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasıyla Enver Paşa Rusların üzerine yürüdü ve herkesin bildiği Sarıkamış Harekâtı’nı başlattı. Bilinenin aksine Sarıkamış’ta tek bir kurşun atamadan donan askerler hikâyesi yanlıştır. Rusların bu harekâtta yaklaşık 17.000 kayıp vermesine karşın, Osmanlı ordusu 60.000 binin üzerinde askerini yitirmiştir; bu da Enver Paşa’nın stratejisinin sonuçsuz kaldığını ve başarısız olduğunu gösterir.

Enver Paşa’nın Osmanlı’yı Türk devletleri ile birleştirmek için hem de tüm hava şartlarını yok sayarak yaptığı harekât pek çok açıdan hayalperest bir girişimdi ve pahalıya patlamıştı. Mustafa Kemal’in Sofya’dan ısrarla aktif cephe görevi talep etmesi üzerine, Enver Paşa onu başkent İstanbul’un savunması için hayati öneme sahip olan Çanakkale Cephesi’ne (19. Tümen Komutanlığı’na) atadı. Herkesin bildiği gibi Çanakkale Savaşı, Mustafa Kemal’in talihinin döndüğü yerdir. Mustafa Kemal adını dünyaya duyururken Enver Paşa ise gittikçe gözden düşüyordu.  

Çok geçmeden Mustafa Kemal, İstanbul Hükümetine karşı isyan bayrağını çekerek Anadolu’da bir hareket başlatırken Enver Paşa ile İttihat ve Terakki, 1. Dünya Savaşı mağlubiyetinden sorumlu tutuldu. Enver Paşa bu olayın üstüne Berlin’e giderek ülkeyi terk etti. Enver Paşa başlarda Sovyet Rusya ile temas kursa da sonrasında Türkistan’a geçerek Ruslara (Bolşeviklere) karşı bağımsızlık savaşı veren Basmacı Hareketi’ne katıldı ve direnişi örgütledi. Yine de bu dönemde Mustafa Kemal’i tamamen desteklediğini söylemek doğru olmayacaktır. Birçoğu onun Mustafa Kemal’i yerinden etmek istediğini ve onu sadece askeri kısım için kullandığını düşünüyordu. Mustafa Kemal de bu çabanın farkındaydı, o nedenle ona asla izin vermedi. Kazım Paşa bu noktada Enver Paşa’nın mektuplarını ele geçirip Mustafa Kemal’i bilgilendiriyordu. Bu mektuplarda da Enver Paşa’nın ikili oynadığını görebildiler. Enver Paşa’nın amacı askeri kısmı Mustafa Kemal başardıktan sonra yeniden kendisinin başa geçmesiydi. Bunun için hem Ruslarla hem de İngilizler ile ayrı ayrı görüşüyordu. Mustafa Kemal bu durum üstüne kesin önlemler aldı. Zaten Enver Paşa’nın sandığı kadar destekçisi de yoktu. Eski İttihat ve Terakki üyeleri de artık eski liderlerini istemiyor ve Mustafa Kemal’e tam bağlılık gösteriyordu. 

Enver Paşa bunun üstüne Rusya’da bir Türk direnişi başlatmayı hedefledi ancak zaten Enver Paşa’ya Sarıkamış’tan dolayı tepkili olan Ruslar hızla bu direnişi fark etti ve bir gün bir baskın düzenleyerek Enver Paşa’nın canına kastettiler. Atatürk için Enver Paşa hiçbir zaman sevdiği bir figür olmamıştı ama her seferinde ona saygısını göstermişti. Aynısı Enver Paşa için de geçerliydi. Bu iki vatansever isim aynı fikirde olmasalar da Osmanlı’nın kurtuluşu için tüm hayatlarını ortaya koymuşlardır. Elbette en sonunda Atatürk, zekâsı ve öngörüleriyle Türkiye Cumhuriyeti’ni kurdu.