Kötü Dünyada Bir İyimser: Voltaire

Lise edebiyat derslerimizden bazı yabancı yazarları hatırlarız, değil mi? Goethe, Balzac ve Montaigne bu isimlerdendir. Hatta eğer ezber yeteneğiniz güçlüyse, Goethe dediğimizde “Genç Werther’in Acıları” veya Balzac dediğimizde ismiyle kafiyeli yaptığınız “Vadideki Zambak” hızla zihninize gelmiştir. İşte bir isim var ki, adı diğerleri gibi aklımıza kazınmış olsa da, felsefede gerçekten önemli olduğunu pek azımız bilir: Voltaire.

Kısaca Hayatı

Düşüncelerine geçmeden önce klişeleşen biyografi bölümümüzü kısaca yapalım değil mi? Voltaire, 1694’te Paris’te doğdu ve eğitimini Cizvit okullarında aldı. Genç yaşlarda eleştirileri ve hicivleriyle dikkat çekti. Özellikle Fransız aristokrasisini ve Katolik Kilisesi’ni hedef alan yazıları yüzünden defalarca hapsedildi ve sürgüne gönderildi. Bu sürgünlerden biri, onu İngiltere’ye götürdü ve burada John Locke ve Isaac Newton gibi düşünürlerle tanışarak liberal fikirlerden etkilendi. Fransa’ya döndükten sonra Aydınlanma düşüncelerini yaymak için üretken bir yazar olarak çalışmaya devam etti. Ömrünün son yıllarında İsviçre’de yaşadı ve burada dünya çapında bir ün kazandı.

Felsefi Düşünceleri

Voltaire’in düşünceleri, Aydınlanma dönemi boyunca Avrupa’da yükselen bireysel özgürlük ve hoşgörü arayışlarıyla güçlü bir şekilde bağlantılıydı. Bu fikirler özellikle 18. yüzyılda din ve kilisenin toplumsal yaşam üzerindeki etkisini eleştiren düşünürler arasında öne çıktı. Voltaire’in en önemli vurgularından biri insan özgürlüğü ve hoşgörü üzerineydi. Kısacası, Voltaire döneminin bu konuda çok ötesindeydi. Kiliseyi ve baskıcı rejimleri eleştiren bir filozoftu. Elbette kilise eleştirisi aynı zamanda onun deist olmasından da geliyordu ancak inancından bağımsız olarak kilisenin baskıcı bir anlayış benimsemesi de Voltaire’in eleştirme nedenlerinden birisiydi.

Dinî hoşgörüsüzlük ve bunun topluma etkileri, Voltaire’in sıkça eleştirdiği bir konuydu. Ona göre din, bireylerin kişisel bir meselesi olmalıydı ve kimse inancı ya da inançsızlığı nedeniyle dışlanmamalı ya da cezalandırılmamalıydı. Voltaire, farklı inançlara sahip kişilerin bir arada barış içinde yaşaması gerektiğini savundu. Bu düşüncelerini desteklemek için sıkça İngiltere örneğini verirdi. İngiltere, o dönemde Fransa’ya kıyasla daha hoşgörülü bir toplum yapısına sahipti ve Voltaire, “Felsefi Mektuplar” adlı eserinde İngiltere’deki dinî hoşgörüyü övüp Fransa’daki durumu eleştirmiştir. Elbette İngiltere’de de durumlar şimdiye göre parlak değildi ancak o dönem için Voltaire’in bu örneği vermesi doğru sayılırdı. 

Yine o dönemde gerçekleşen bir olay Voltaire’ın anlatısını destekliyordu: Jean Calas davası. Jean Calas, Protestan bir Fransız vatandaşıydı ve o dönemde oğlunu Katolik olmadığı için öldürdüğüne dair suçlanmıştı. Oğlunun intihar etmesine rağmen, toplumun ön yargıları nedeniyle Calas idam edildi. Voltaire, bu adaletsizliği ortaya çıkarmak ve Calas’ın itibarını geri kazanmak için büyük bir kampanya başlattı. Bu dava, onun hoşgörüye ve adalete olan bağlılığını gösteren en önemli örneklerden biridir.

Peki bu kadar mı? Voltaire bireysel özgürlükleri mi anlatıyordu yalnızca? Elbette hayır! Voltaire bunun yanında hayata dair düşünceleriyle de öne çıkmıştı. Onun düşüncelerini en iyi anlatan eseri “Candide” adındaki bir romandı.

Candide 

Voltaire’in “Candide” adlı eseri, özellikle iyimserlik kavramını eleştirmesiyle dikkat çeker. Bu eleştiri, Alman filozof Gottfried Wilhelm Leibniz’in “Bu dünya, mümkün olan en iyi dünyadır.” şeklindeki metafiziksel iyimserlik düşüncesine bir tepkidir. Leibniz’in bu görüşüne göre Tanrı, her şeyi en iyi şekilde yaratmıştır ve evrende meydana gelen her olay, en mükemmel düzenin bir parçasıdır. Bu nedenle, dünyadaki acılar ve kötülükler dahi bu büyük düzenin bir unsuru olarak en iyi çözümü temsil eder.

Elbette Voltaire bunu kesinlikle desteklemez. Zaten Leibniz’in Tanrı konusundaki görüşleriyle Voltaire’in görüşleri asla örtüşmez ancak Voltaire’in cevabı standart bir anlaşmazlıktan daha ötedir. O, bu eleştiri için bir roman yazmıştır.

Candide adlı eserinde bu aşırı iyimserliğe hiciv dolu bir eleştiri getirmiştir. Candide, eser boyunca sürekli olarak büyük felaketlerle karşılaşır; savaşlar, doğal afetler, işkenceler ve hastalıklarla dolu bir dünya içinde dolaşır. Ancak bu felaketlere rağmen Candide, sürekli olarak “Her şeyin iyi olduğunu” düşünen Pangloss adlı hocasının etkisi altında kalır. Pangloss, Leibniz’in iyimserlik felsefesini temsil eder. Voltaire, Candide aracılığıyla dünyadaki kötülüğün varlığını gözler önüne serer ve insanın bu kötülükler karşısında gerçekçi olması gerektiğini vurgular. Dünyadaki acılar, savaşlar ve haksızlıklar göz önünde bulundurulduğunda, Leibniz’in iyimserlik görüşünün gerçekçi olmadığını savunur. Burada Candide’in kötü olayları bir türlü olduğu gibi görmeyip iyiye yorması nedeniyle başına daha fazla felaket gelir. Voltaire, pesimist değildir ancak Leibniz kadar da pozitif değildir. O, dünyanın birçok kötülüğe ev olduğunu söyler ve Leibniz gibi davranmanın bu gerçeği göz ardı ettiğini savunur.

Voltaire, iyimserliğin yerini daha eleştirel ve gerçekçi bir dünya görüşüne bırakmasını önerir. Ona göre insan, karşılaştığı sorunlarla yüzleşmeli ve bu sorunları çözmeye çalışmalıdır. Candide’in sonunda, “Kendi bahçemizi ekmeliyiz.” ifadesi, Voltaire’in bu konudaki temel düşüncesini özetler: İnsanlar, dünyayı değiştirmek için büyük ve soyut idealler yerine, somut ve pratik eylemlerle harekete geçmelidir. İyimserlik ya da kadercilik yerine, bireyler kendi hayatlarını ve dünyayı geliştirmek için çaba sarf etmelidir.

İşte Voltaire, böylece edebi bir romanla hem büyük bir filozofu eleştirmiş hem de kendi görüşlerini ortaya koymuştur. Sanatın gücüyle felsefeyi birleştirebilen bir filozofu da böylece tanımış olduk.

Kaynakça ve İleri Okuma