Bergama Zeus Tapınağı: Antik Dünya’nın Görkemli Mirası

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Zeus Sunağının Bergamadan Berline Büyük Göçü

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Türkiye’de bulunan ve UNESCO dünya mirası listesine giren Bergama’da efsanevi bir Zeus Tapınağı olduğunu biliyor muydunuz? Tabii, bir zamanlar… Bugün dünya harikaları arasında sayılan Zeus Sunağı’ndan ve onun Almanya’ya götürülme hikayesinden bahsedeceğiz!

Antik Dünya’nın Görkemli Mirası: Bergama Zeus Sunağı

Günümüzde Bergama olarak anılan Antik Pergamon şehri, Kuzey Batı Anadolu’da, İzmir‘in kuzeyinde bulunur. Bergama antik kenti oldukça hassas bir konudur. Eşsiz Zeus Sunağı’nın bulunduğu noktanın tam ortasında, yıllar önce kök salmış enfes bir ağaç bulunmakta. Rüzgarla beraber sağına soluna dallarını sallayıp bakıp duran ve ona ait olup giden hazinenin yolunu gözler gibi duran ağacın fotoğrafıyla konumuza hızlı bir giriş yapalım…

Öncelikle Bergama Zeus Sunağını biraz tanıyarak başlayalım:

Bergama Antik Kenti surları, bize kadim kentin tarihinin M.Ö. 6 yıldan da geçmiş tarihler olarak adlandırdığımız arkaik dönemlere kadar uzandığını göstermektedir. Bizim konumuz olan Zeus Sunağı ise Büyük İskender’den sonrasıyla başlayan (M.Ö. 4.yy) Helenistik döneme tarihlenmektedir. Hatta öyle ki Helenistik dönemin, bilhassa antik dönem mimarisinde kullanılan ve genellikle düzey taşıyıcı sütunların üst katmanında kabartmalı alan olarak tanımladığımız frizleriyle en önemli örneğidir. Bu frizler, Bergama kralı II. Eumenes’in, M.Ö. 3. yüzyılda Orta Anadolu’ya göç eden Avrupa kökenli kavim olan Galatlara karşı savaşından galip gelişiyle bezenmiştir.

Bergama adına savaşan herkes Yunan tanrılarını temsil etmektedir, nitekim zaten sunak II. Eumenes tarafından yaptırılıp baş tanrı Zeus’a adanmıştır. Kabartmalar 2,5 metre uzunluğunda olup yapının genel ölçüsü 35×33 metredir. Sunakta; kazanılan zafer, Bergama’nın kuruluşu ve Olimpos tanrılarının da yer aldığı 118 figür vardır. Tepeden tırnağa ustalık gerektiren bu eser takdir edersiniz ki tek bir zanaatkâr tarafından değil birçok işin ehli heykeltıraş tarafından yapılıp tamamlanmıştır. Bu eserin heykel sanatındaki yeri o kadar büyüktür ki Helenistik Dönem heykel sanatının doruk noktası Bergama kabul edilmektedir.¹ (Academia, 2021)

Örnek görsellerimizle birlikte genel hatlarıyla sunağımızı tanıdığımıza göre bu eşsiz eserin uzun yolculuğundan bahsedebiliriz.

Ellerimizden Kayıp Giden Bir Dünya Harikası

Zeus Sunağının ortaya çıkarılışı Alman mühendis Carl Humann (1839-1896) tarafından olmuştur. Yolculuğumuzun başlangıç noktası burası. Carl Humann, Berlin Kraliyet Akademisinde eğitimini tamamladıktan sonra Sisim Adasında bulunan Hera Tapınağı’ndaki kazı çalışmalarında yer almak için geliyor öncelikle.

Bahsettiğimiz dönemlerde, arkeoloji ayrı tutularak çalışmaları sürdürülen bir alan değildi. Mühendislerin ve mimarların ortaklaşmasıyla çalışmalar yürütülürdü.

Osmanlı İmparatorluğu Abdülhamit devrinde yaşadığı maddi sıkıntılardan dolayı dış ülkelere belli imtiyazlar vermekteydi. Örneğin, demiryolu çalışmalarının yapıldığı bölgenin etrafındaki 20 kilometrelik alanı kapsayan bölgeden çıkan eserlerin üçte birini götürebilme hakları vardı. Demir yolu çalışmaları için de yurt dışından pek çok mühendis ülkemizde çalışmalara katılıyordu. Humann okuduğu kaynaklardan Bergama’da yer alan bir sunak olabileceğini öğrenmişti. İçindeki keşif duygusunun ve Osmanlı İmparatorluğu’nun imtiyazının etkisiyle yönünü Bergama’ya çevirmişti.

Alman mühendis, 1866 yılında Bergama antik kenti içerisinde gezerken aslan figürlü bir kabartma fark eder. Bu kabartmayı görünce çok heyecanlanıp hiç vakit kaybetmeden onu Berlin’e ulaştırır. (Bu süreçte Sadrazam Fuad Paşa ile yakın arkadaş olduğunu da belirtmeliyiz.)

Humann, Berlin’e ulaştırdığı eserlerin karşılığında Bergama’da kazı yapabilmek için Almanya’dan bütçe ister. Nitekim bu hususta, Humann’ın gönderdiği parçalardan fazlasıyla etkilenen Kraliyet Müzesi müdürü Alexander Conze’den geri dönüş geç olmaz. Hemen gerekli finansman sağlanır. Beklediği haber gelen Humann, vakit kaybetmeden Osmanlı’dan gerekli izinleri alır ve kazı çalışmalarına başlar.

Alman Kazı Çalışmalarının Başlangıcı

1871’de yeni kurulmuş olan Almanya Krallığı’nın dünyada benzersiz alanları içinde barındırmayı istemesi de iyi bir fırsat olmuştur. Bu yüksek şehrin planı çıkarılarak 1878’de başlayan çalışmalarda kısa sürede Zeus Sunağı bulunmuştur. Osmanlı’dan alınan izin 6 Ağustos 1879’da sonlanacağının bilincinde olan Humann, hiçbir anını boşa geçirmeden hızlıca çalışmaları yürütmüştür. Alan içerisinde sunağa ait her parça sistematik şekilde numaralandırılmış ve gemilere yüklenerek Berlin’e ulaştırılmıştır. O kadar çok tarihi eser vardır ki, Humann’ın zamanı yetmediği için alamadığı bir grup eser hala Bergama’da durmaktadır. Bu süreçte Osmanlı maddi olarak zor bir süreçtedir ve vermiş olduğu kazı izni bittikten on gün sonra Almanya ile iletişime geçmiştir. Geride kalan parçaları satmak isteyen Osmanlı’ya Almanlar’dan pozitif dönüş gelmiştir. Kalan tüm parçalar bu işlemle komple paketlenip diğer eserler gibi Berlin’e ulaştırılmıştır.

Almanya’nın En Çok Ziyaret Edilen Müzelerinden Birisi: Bergama Müzesi

Bergama’dan götürülen tüm eserler kısa süreliğine Berlin’deki Altes Müzesi’ne taşınmıştır. Almanlar’ın ise bu eserler için daha cazip olacak bir planı vardır, Bergama’ya ait bir müze inşa ederek sergiyi bu alanda yapmak istemişlerdir. Gerek inşa için giden zaman gerekse yaşanan 1.Dünya Savaşı’na bağlı olarak gecikmeli de olsa 1930’da Pergamon (Bergama) Müzesi ziyarete açılmıştır. Günümüz dünyasında da Pergamon Müzesi en çok ziyaretçi alan yerler arasındadır. Hatta 2007 yılında, 1.135.000 ziyaretçi ile Almanya’da “en çok ziyaret edilen sanat müzesi” olmuştur. Şu anda ise müzedeki Bergama Sunağı’nın bulunduğu büyük salon, tadilat sebebiyle 2026 yılına kadar ziyarete kapalı durumda.

Osman Hamdi Bey

Burada kısaca Osman Hamdi Bey’den de söz etmekte fayda var. Birçoğumuzun “Kaplumbağa Terbiyecisi” eseriyle tanıdığı Osman Hamdi Bey, üstün resim yeteneğinin yanında arkeolojiye de oldukça ilgilidir. Hatta, ilk Türk arkeolog olarak kabul edilir. Osman Hamdi Bey bu süreçte tüm yaşananları bizzat takip etmiştir. II. Abdülhamid onu “İmparatorluk Müzesi Müdürü” olarak terfi ettirdiği anda ilk yaptığı işlerden birisi Eski Eserler Tüzüğü’nü değiştirmek olmuştur. 1883 yılından sonra yasal yollarla en ufak bir eserin dahi ülkeden alınıp götürülmemesi için elinden geleni yapmıştır.² (şahindoğan, 2016)

Bergama’ya Ait Olan Eserleri Geri Alabilme Şansımız Var Mı?

Belki de şu an için bu yolculuğu bitti olarak düşünüyoruz ama ileride neler olabileceğini kim bilebilir? Örneğin 2021 yılında, Bergama’ya ait olanların Berlin’den iadesinin istenmesi için bir adım atıldı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, İzmir Büyükşehir Belediyesi ve Bergama Belediyesinin ortak yürüttüğü proje söz konusu gibi gözüküyor.³ (hürriyet, 2021)

Geçmiş tarihimizde yaşanan olaylar ve ilişkiler günümüzde eleştirilebilir muhakkak; ancak sonuçlarından sadece yakınıyor olmamız hiçbir şeyi değiştirmeyecektir. Yalnızca değişiklikler için adımlar atılırsa ve hatalarımızdan ders çıkarırsak sonuçları görebiliriz. Ne demişler: “Doğa kendinden alınanı mutlaka geri alır!” Kim bilir? Belki de başta gördüğümüz yıllara kök salmış o enfes ağacın hasreti çok uzun sürmez…

Kaynakça ve İleri Okuma

Bergama Çok Katmanlı Kültürel Peyzaj Alanı. Türkiye Kültür Portalı. (n.d.). https://www.kulturportali.gov.tr/portal/bergama

İlgili yazının editörlüğü Asu Pelin Akköse ve Mete Esencan tarafından yapılmıştır.