Bir Okuma Rehberi: Mutluluk Üzerine Geliştirmeler

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Zihnimizin Bize Kurduğu Mutluluk Tuzağı

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Hepimiz mutluluğu arıyoruz, öyle değil mi? İşimizi, evimizi, arkadaşlarımızı ve eşimizi de buna dayanarak seçiyoruz. Sonuçta konfordan ve rahatlıktan uzak bir evi sırf güzel görünüyor diye seçmiyoruz veya bizi rahatsız eden insanlarla arkadaşlık kurmuyoruz. Yine de bu çabamıza rağmen Daniel Gilbert’e göre bu mutluluk arayışının içinde neredeyse herkesin aynı hatayı yaptığı bir gerçek var: Gelecekte bizi mutlu edecek şeyleri yanlış tahmin etmek. 

Gilbert’in Mutluluk Üzerine Geliştirmeler adlı eserinde, insan zihninin mutluluğu öngörme ve anlamlandırma konusunda nasıl yanıltıcı olduğuna dair çarpıcı bir keşfe çıkıyoruz. Gilbert, sahip olduğumuz beklentilerin aslında bizi mutlu etmekten çok, çoğu zaman hayal kırıklığına uğrattığını ve bunun sonucunda da mutsuzluğumuzun hızla geçici hale geldiğini açıklıyor. Bu yazımızı okurken, belki de birçoğumuzun fark etmeden uyguladığı düşünce hatalarını ve bunun sonucunda mutluluğu yanlışın peşinden sürüklediğimizi göreceğiz. Hazır mısınız? O zaman, başlayalım!

Daniel Gilbert Hakkında

Serimizin önceki yazılarında yaptığımız gibi en azından kısaca kitabın yazarını bir tanıyalım isteriz. 1957 doğumlu olan Gilbert, Harvard Üniversitesi’ndepsikoloji üzerine çalışmalar yapan bir psikologdur. Elbette psikolog dediğimizde anladığımız anlamda klinik psikoloji alanında çalışmasa da insanın anlayışı üzerine çalışmalar yapıyor. Çalışmaları, özellikle duygusal öngörü (affective forecasting) ve mutluluk üzerinedir. Meraklanmayın, birazdan bu çalışmalarını, kitabında yani en bilinen eseri Mutluluk Üzerine Geliştirmeler’de (Stumbling on Happiness) göreceğiz.

Gilbert, Mutluluk Üzerine Geliştirmeler kitabında, insanların gelecekteki duygusal hallerini doğru tahmin edemediklerini, bunun da çoğu zaman yaşam kalitelerini etkileyen yanlış kararlar almalarına yol açtığını bizlere anlatacak. Bir diğer deyişle bu yazımızda insan zihninin özellikle mutluluğu ele alışını daha iyi anlayacağız!

Kitaba geçmeden önce Gilbert’a biraz daha değinmek isteriz. Gilbert, insanların gelecekteki olayların duygusal etkilerini abartarak tahmin ettiklerini ve bu abartı sonucunda tahminlerinde hatalar yaptıklarını söyler. Gilbert’in çalışmaları, psikolojik bilimlerin yanı sıra davranışsal ekonomi ve sosyal psikoloji gibi alanlarda da geniş bir etki yaratmıştır.

Gelin şimdi bu yazımıza konu olan kitabımıza başlayalım. 

Mutluluk Üzerine Geliştirmeler

Gilbert kitaba aslında az önce de bahsettiğimiz ilginç bir savla başlar ve insanların gelecekte neyin kendilerini mutlu edeceğini doğru tahmin edemediklerini iddia eder. İnsan zihni, gelecekteki olayları tahmin etmeye çalışırken sık sık yanıltıcı tahminlerde bulunur. Örneğin, belirli bir işi başardığımızda, bir evi satın aldığımızda ya da aşık olduğumuzda ne kadar mutlu olacağımızı düşünürüz. Gilbert’a göre bizi mutlu edeceğini sandığımız şeylerin sağladığı mutluluk, sandığımız kadar fazla olmaz. Bunun nedeni insan beyninin, geçmiş deneyimleri tam anlamıyla hatırlamıyor olmasıdır.Geçmiş bizim kafamızda direkt yer etmez, zihnimiz onları sürekli yeniden şekillendirir. Hafızamızda olan olaylar gerçekte olduğundan farklı görünebilir. Bu da geleceğe dair yanlış beklentiler geliştirmemize neden olur. Örneğin, küçükken aşı olmaya gittiğinizde kolunuz 10 üstünden 3 acıdıysa eve gittiğinizde bunu perspektifinize göre ya 1 şiddetinde ya 8-9 şiddetinde hatırlarsınız. Bu da olayları doğru değerlendirmemizi önler ve gelecekte aşı olma olayının sağlayacağı acıyı yanlış tahmin etmemize neden olur.

Geleceğe bakışımızın bozulması da hedeflerimizi yanlış veya kötü şekilde seçmemize neden olur. Gilbert bu kadarla bu konuyu bırakmaz. Ona göre, hayal gücümüz genellikle kusurludur ve gelecekteki deneyimlerimizi doğru bir şekilde öngöremez. Şu ana kadar geçmişte yaşanan olay üzerinden hayallerimiz sorunluydu ancak Gilbert bu sefer de hiç yaşamadığımız konular hakkında kurduğumuz hayallerin üstüne gider. Yine ona göre insanlar gelecekteki mutluluklarını hayal ederken önemli detayları göz ardı ederler veya yanlış varsayımlar yaparlar.

Örneğin, piyangoyu kazanan birinin hayatının sonuna kadar mutlu olacağını düşünmek yaygın bir yanılgıdır. Oysa araştırmalar, piyango kazananların bir süre sonra eski mutluluk seviyelerine geri döndüklerini gösteriyor. İşte tam da bu noktada Gilbert’ın bir kavramı devreye giriyor: Hedonik Adaptasyon veya Mutluluğa Alışma.

Mutluluğa Alışma

Gilbert, insanların çok iyi ve kötü sandığı olayların ardından mutlaka eski mutluluk seviyesine döndüklerini söyler. Aslında bu hepimizin başına gelmiştir. Çocukken çok istediğiniz bir oyuncak alındığı anda kalbiniz eminim delice atmıştır. Bir daha başka oyuncak istemeyeceğinizi, aradığınızı bulduğunuzu düşünmüşsünüzdür. Muhtemelen bu mutluluk hali 1 veya 2 gün sürmüştür öyle değil mi? Yeni bir oyun konsolu aldığınızda, çok beğendiğiniz bir elbiseyi sonunda aldığınızda, ideal kilonuza geldiğinizde, mezun olduğunuzda, müthiş maaşlı bir işe girdiğinizde… Bu örneklerin tamamında kısa süre içinde yeniden normal halinize gelmişsinizdir. Tersi, kötü örnekler için de geçerlidir. İşte Gilbert buna hedonik adaptasyon der. Peki neden böyle oluyor? Biyolojik açıdan sağlıklı olanın bu olmasının yanında Gilbert’ın buna bir yanıtı daha var. O da yarış ve rekabetten geliyor.

Kitapta bahsi geçen kritik konulardan birisi de insanların mutluluğun, sahip oldukları şeylerden çok, başkalarıyla karşılaştırmalarına dayanmasıdır. Gilbert, insanların mutluluklarını artırmak için daha fazla para, daha iyi bir iş ya da daha büyük bir ev peşinde koşmalarının genellikle yanılgı olduğunu söyler çünkü insanlar başarılarını ve varlıklarını başkaları ile kıyaslayarak değerlendirme eğilimindedirler. İşte bu da gerçek mutluluğa kavuşulmasının önüne geçer. 

Mutluluğa Ulaşmak

Gilbert, kitabın sonuna gelirken mutluluğa ulaşmanın nasıl olabileceğini de tartışıyor. Bizi tam olarak gerçekten neyin mutlu edeceğini bilmiyor olabiliriz. Gilbert’a göre bizi neyin mutlu edeceğini anlamanın en iyi yolu, bunu daha önce deneyimlemiş insanlara sormak olacaktır. Kendi içgörülerimize güvenmek yerine, benzer durumları yaşamış insanların deneyimlerine bakmak daha sağlıklı sonuçlar verebilir. Şöyle düşünelim;  ebeveyn olmak isteyen bir kişi, çocuk sahibi olmanın nasıl bir şey olduğunu tahmin etmek yerine, halihazırda ebeveyn olan insanlarla konuşarak daha gerçekçi bir mutluluk öngörüsüne sahip olabilir.

Sonuç olarak, Gilbert’ın kitabı, gelecekteki mutluluğumuzu tahmin etme konusundaki yanlışlarımızı fark etmemiz için bir uyanış çağrısıdır. Mutluluğu ararken, belki de en büyük dersimiz, sahip olduklarımızın ya da gelecekte elde edeceğimiz şeylerin, düşündüğümüz kadar kalıcı olmayacağı gerçeğidir. Zihnimizin bizi yanıltmasına izin vermek yerine, başkalarının deneyimlerinden yararlanarak daha gerçekçi ve doyurucu beklentiler geliştirebiliriz. Bir sonraki adımda, belki de mutlu olmayı beklemek yerine, şu an sahip olduğumuz anı daha derinlemesine keşfetmek, gerçek mutluluğu bulmanın ilk adımı olacaktır.

Kaynakça ve İleri Okuma