Yakın tarihe güzel bir yolculuk yapmak ister misiniz? Cevabınız evetse bugün şanslı gününüzdesiniz! Bugünkü konumuz Körfez Savaşı!
Takvimler 1990 yılını gösterirken, dünya Soğuk Savaş’ın sona erişini sindirmeye çalışıyordu. ABD ve Sovyetler Birliği arasında onlarca yıl süren kutuplaşma sona ermişti, peki şimdi ne olacaktı? Bu sorunun yanıtı çok uzaklarda değil, petrolün ve stratejinin kalbi olan Orta Doğu’da verilecekti. Saddam Hüseyin liderliğindeki Irak, küçük ama zengin komşusu Kuveyt’i işgal ettiğinde, sadece sınırlar değil, dünya düzeni de yerinden oynadı. Bu işgalin ardında basit bir hırs değil, derin ekonomik krizler, tarihî iddialar ve bölgesel liderlik hayalleri yatıyordu. Tabii Irak bu işin içindeki tek güçlü devlet değildi, zira ABD önderliğindeki koalisyonun verdiği cevaplar da olacaktı. İşte, 1991 Körfez Savaşı böyle başlamış oldu. Gelin, birlikte bu çatışmanın ardındaki katmanları açalım.
İşgalin Arka Planı
Soğuk Savaş’ın sona erdiği yıllarda dünya, alışık olduğu kutupların yavaş yavaş çözülmesiyle birlikte yeni bir düzene adım atıyordu. ABD, Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecine girmesiyle birlikte süper güç olarak tek başına kalmıştı ve dünya üzerindeki ağırlığını nasıl kullanacağı henüz netleşmemişti. O ana kadar yaklaşık 40 yıl boyunca Amerika her adım atacağında karşısında bir Sovyetler vardı. Aynı durum Sovyetler için de geçerliydi. İki güç de birbirinden çekiniyordu ancak artık ABD’nin çekineceği kimse yoktu.
Tam da bu dönemde, Orta Doğu’da uzun süredir biriken gerilim patlamaya hazır bir hâle gelmişti. İran-Irak Savaşı’ndan (1980-1988) yorgun ve ekonomik olarak zayıflayarak çıkan Irak, hem dış borç yükü hem de düşen petrol fiyatları nedeniyle ciddi bir krizin içine sürüklenmişti. Saddam Hüseyin, bu ekonomik baskıdan kurtulmanın bir yolunu ararken, gözünü güney komşusu Kuveyt’e çevirdi. Saddam için Kuveyt’in işgali sadece ekonomik rahatlama değil, aynı zamanda Arap dünyasında liderlik iddiasını da pekiştirme fırsatıydı. Pan-Arap idealleriyle Arap halklarına seslenen Saddam, kendisini Batı karşısında dik duran cesur bir figür olarak konumlamaya çalıştı. Bu hamle, özellikle Filistin meselesi ve Arap halklarının Batı’ya olan tepkisi üzerinden meşruiyet kazanmaya yönelik bir propagandayla da desteklendi.
Görsel Kaynağı: BBC News Türkçe
Tam da bu dönemde, Orta Doğu’da uzun süredir biriken gerilim patlamaya hazır bir hâle gelmişti. İran-Irak Savaşı’ndan (1980-1988) yorgun ve ekonomik olarak zayıflayarak çıkan Irak, hem dış borç yükü hem de düşen petrol fiyatları nedeniyle ciddi bir krizin içine sürüklenmişti. Saddam Hüseyin, bu ekonomik baskıdan kurtulmanın bir yolunu ararken, gözünü güney komşusu Kuveyt’e çevirdi. Saddam için Kuveyt’in işgali sadece ekonomik rahatlama değil, aynı zamanda Arap dünyasında liderlik iddiasını da pekiştirme fırsatıydı. Pan-Arap idealleriyle Arap halklarına seslenen Saddam, kendisini Batı karşısında dik duran cesur bir figür olarak konumlamaya çalıştı. Bu hamle, özellikle Filistin meselesi ve Arap halklarının Batı’ya olan tepkisi üzerinden meşruiyet kazanmaya yönelik bir propagandayla da desteklendi.
Irak, Kuveyt’i sadece zengin bir petrol ülkesi olarak değil, aynı zamanda tarihsel olarak kendisine ait bir toprak parçası olarak görüyordu. Osmanlı döneminden kalan sınır meseleleri, Saddam’ın bu iddiasına bir meşruiyet katmaya çalışsa da asıl mesele, ekonomik ve stratejik güç kazanmaktı. Saddam, Kuveyt’in petrol üretimini artırarak fiyatları düşürdüğünü ve bu yolla Irak’a ekonomik zarar verdiğini ileri sürüyordu. Aynı zamanda, Kuveyt’in Irak’a olan savaş borçlarını tam olarak ödememesi de gerginliği tırmandırıyordu.
Bu gerekçelerle 2 Ağustos 1990’da Irak ordusu Kuveyt’e girdi ve ülkeyi hızla işgal etti. Bu olay, sadece bölgesel bir mesele olarak kalmadı çünkü Kuveyt’in petrol rezervleri ve stratejik konumu, dünya enerji güvenliği açısından büyük önem taşıyordu. Özellikle ABD ve müttefikleri için bu durum, Orta Doğu’da Batı çıkarlarını tehdit eden büyük bir kriz anlamına geliyordu. Ayrıca bu işgal, II. Dünya Savaşı’ndan sonra oluşturulan uluslararası düzenin temel prensibi olan “sınırların zorla değiştirilemezliği” ilkesine açıkça tersti. Dolayısıyla ABD bu işgale sessiz kalmadı ve Başkan George H.W. Bush, bu krizi yalnızca Kuveyt’in işgali olarak değil, biraz da ABD’nin ilk tek egemen sınavı olarak görüyordu.
ABD, hızla diplomatik girişimlerde bulundu ve Birleşmiş Milletler’in desteğini aldı. Ekonomik yaptırımlar uygulandı, Saddam’a geri çekilmesi için süre tanındı ancak Saddam geri adım atmadı. Bunun sonucunda da ABD öncülüğünde, 39 ülkeden oluşan geniş bir koalisyon kuruldu. Körfez bölgesine büyük bir askerî yığınak yapıldı. Saddam’ın geri adım atmaması boş bir inattan ibaret değildi. Onun bu tutumunun ardında, hem kendi halkına hem de Arap dünyasına karşı bir güç gösterisi yapma arzusu vardı. Ayrıca, ABD’nin gerçekten de kapsamlı bir kara harekâtı yapmayacağına dair yanlış bir öngörüye sahipti. Saddam, İran-Irak Savaşı’ndan sonra Batı’nın gözünde bir denge unsuru olarak görüldüğünü varsayarak bu krizden de bir pazarlıkla çıkabileceğini umuyordu. Tabii işler bu şekilde gelişmedi.
Bu süreçte önce “Çöl Kalkanı” adlı operasyonla Suudi Arabistan sınırında savunma hattı oluşturuldu. Ardından, 17 Ocak 1991’de başlayan “Çöl Fırtınası” operasyonuyla Irak’a yönelik büyük çaplı hava saldırıları başladı. Bu saldırılar haftalarca sürdü ve Irak’ın altyapısı büyük zarar gördü. Son aşamada ise kara harekâtı başladı. Sadece birkaç gün süren bu harekâtla Irak ordusu Kuveyt’ten çıkarıldı.
Irak büyük bir askerî yenilgi yaşadı ancak Saddam Hüseyin iktidarda kalmayı başardı. ABD ve koalisyon güçleri, Irak topraklarına girip rejimi devirmeyi tercih etmedi fakat bu savaş yine de Orta Doğu’nun dinamiklerini temelden sarstı. ABD, artık bölgede kalıcı bir askerî güç hâline geldi. Körfez ülkeleri, güvenliklerini Batı’ya emanet etmeye başladı. Öte yandan, Irak’ta yaşanan yıkım ve ambargolar, halkın uzun yıllar sürecek bir yoksulluğa sürüklenmesine yol açtı.
Savaş, bölge halklarının Batı’ya duyduğu güvensizliği ve öfkeyi daha da artırdı. Yani, her ne kadar Irak birçok anlaşmayı delip Kuveyt’i işgal etse de, bu durumun Batı tarafından ve özellikle ABD tarafından askerî olarak çözülmesi bölgeyi huzursuz etti. Bu durumun etkileri daha sonra da olacak bazı olayların da etkisiyle günümüzde bile devam ediyor.
Peki 1991 Körfez Savaşı bizlere ne söyledi? Sadece bir diktatörün hırslarını mı, yoksa büyük güçlerin nasıl çalıştığını mı gösterdi? Belki de her ikisini birden. Saddam Hüseyin, tarihsel hak iddialarıyla başladığı bu maceranın sonunda yalnızlaştı, ekonomisi çöktü ve halkı büyük acılar yaşadı. Ama asıl dikkat çekici olan, bu savaşın Orta Doğu’nun kaderini nasıl yeniden şekillendirdiğiydi. ABD artık yalnızca bir süper güç değil, aynı zamanda bölgeye yerleşen bir hakem, bir düzen kurucu hâline geldi. Körfez ülkeleri güvenliklerini Washington’a emanet etmeye başladı, Irak içten içe parçalanmaya doğru sürüklendi ve dünya, çatışma çözümü adına “askerî müdahale”yi daha meşru görmeye başladı. Belki bugün bile Körfez Savaşı’nın etkileri ve ülkeleri soktuğu durum devam ediyor. Tarihte bu hep böyle değil midir zaten? Her savaş bir yenisini doğurur.
Kaynakça ve İleri Okuma
32.Gün. (2023, 8 Ağustos). Körfez krizinde neler yaşandı? | 1991 [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=W0JA9b_uMKs
HISTORY.com Editors. (2025a, 28 Mayıs). Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm – HISTORY. HISTORY. https://www.history.com/articles/persian-gulf-war
The Editors of Encyclopaedia Britannica. (2025, 12 Eylül). Persian Gulf War | Summary, dates, combatants, casualties, syndrome, map, & facts. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/event/Persian-Gulf-War
Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi (TASAM). (t.y.). 1. Körfez Savaşı [PDF]. https://tasam.org/Files/Icerik/File/1__K%C3%B6rfez_Sava%C5%9F%C4%B1_pdf_1690c694-7b42-41e3-9699-2159ac18bb8f.pdf
