Kapalı ve Açık Toplumlar: Popper

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Açık Toplumun Kırılganlığı ve Görünmez Duvarlar

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

“Bir toplum, ne zaman gerçekten özgür olur?” diye düşündünüz mü hiç? Karl Popper, bu soruyu düşündü ve bunun üstüne Açık Toplum ve Düşmanları’nı yazdı. Popper, bu kitabında toplumların kapalı bir kutu gibi dogmalara hapsolduğu ya da özgürce nefes alabildiği iki farklı model öneriyor: kapalı ve açık toplumlar. Gelin, bu iki toplum yapısına yakından bakarken özgürlüğün ve eleştirinin bir toplum için ne kadar hayati olduğunu birlikte keşfedelim.

Karl Popper

Konuya girmeden önce filozofumuzu biraz daha yakından tanısak fena olmaz, değil mi? Öncelikle Karl Popper, 1902 yılında doğmuş ve dikkatini hem bilim felsefesi hem de siyaset felsefesine çevirmiş olan kritik bir isimdir. Popper, bilimin metodolojileri üzerine kafa yormuş, Hume yazısındaki “yanlışlama” kavramından hatırlayacağınız oldukça kritik bir isimdir. 

Popper, bilim felsefesinin önemli isimlerinden olmasına rağmen siyaset felsefesini de ihmal etmemiştir. O, otoriter ideolojilerin temel çelişkilerini de sorgulamıştır. “Açık Toplum ve Düşmanları” adlı eseri, bu yöndeki en büyük eseri olarak geçer. Peki nedir bu açık ve kapalı toplumlar?

Kapalı Toplumlar

Eminiz ki şu an bu yazıyı okurken iki toplum yapısına dair de bir görüşünüz oluşmuştur ki büyük bir ihtimalle bu öngörünüz sizi haksız çıkarmayacaktır. Gelin öngörünüzdeki başarınızı görelim. Popper, kapalı toplumları birey özgürlüğünün bastırıldığı, değişime ve yeniliğe direndiği, otoriterliğe yatkın bir sistem olarak tanımlıyor. Bu toplum yapısında bireysellik az, toplumsal hareketler daha fazladır. Bu tarz toplumlar belirli bir dini, kültürel ve ideolojik sistemi mutlak gerçek olarak kabul ederler. Bu sistem sorgulanamaz bir şekilde savunulur. Bir diğer deyişle dogmatik bir düzen vardır. Eh, dogmatik düzenin olduğu yerde değişimden bahsetmek de pek mümkün olmaz. 

Değişim, bu toplumlarda kaos olarak kabul edilir ve statükoyu korumak için yenilikler reddedilir. “Dur bakalım! Statüko ne?” derseniz hemen bunu da açabiliriz. Statüko Latincede “mevcut durum” anlamına gelir ve siyaset felsefesinde çoğunlukla mevcut düzenin değişmesine karşı çıkan kişi ya da grupların savunduğu bir pozisyonu ifade eder. Bu bağlamda statüko, toplumsal düzenin sabit kalmasını destekler ve yeniliklere, reformlara veya devrimlere karşı direnç gösterebilir. Bu yönüyle kapalı topluma ne kadar ait bir kavram olduğunu görebiliriz.

Bu toplumlarda devlet, vatandaş üzerinde tam otorite kurar ve muhalefete pek yer yoktur. Eski krallıklar, feodal devletler veya günümüz koşullarında sansürün uygulandığı devletler Popper’a göre kapalı toplumlara örnek olabilir. Felsefi anlamda düşündüğümüzde de Popper, Platon’un Devlet’inde anlatılan devlet yapısını kapalı toplumun örneği olarak verir.

Platon’un filozof kral anlayışı, toplumun mutlak otoriteye boyun eğmesi gerektiğini öne sürer. Popper, bu modelin bireysel özgürlükleri bastırarak totaliter rejimlere yol açtığını savunur.

Hegel ve Marx’ın tarihselci yaklaşımlarını da eleştirir. Ona göre bu düşünürler, tarihin belli bir yöne doğru ilerlediği fikrine dayanarak, otoriter sistemlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Günümüzde Kuzey Kore, bu devlet ve toplum yapısının net bir örneği olarak gösterilebilir.

Açık Toplumlar

Açık toplumlar ise, birey özgürlüğünün ön planda olduğu, eleştiri ve muhalefetin doğal kabul edildiği toplumlardır. Demokrasi ve hukuk ön planda olur. Bu tarz toplumlarda değişim desteklenir, insan hakları, ifade özgürlüğü ve eleştiri toplumun net bir gerçeği olur. Ülkede dayatılan bir din, ideoloji veya kültürel zorunluluklar olmaz. Popper, açık toplumun en iyi örneği olarak liberal demokrasiyi gösterir. Demokrasi, bireyin özgürlüğünü garanti altına alırken, toplumun farklılıklarını da bir arada tutmayı başarır. Ancak Popper, açık toplumun sürekli bir tehdit altında olduğunu ve dogmatizmden korunması gerektiğini savunur.

Popper’a göre, açık toplumlar her zaman bir tehlike altında olur ve devamlı korunmalıdır. Neden tehlikededir peki? Popper, demokrasinin kendi düşmanlarını (otoriter ideolojiler) içinde barındırabileceğini söyler. Bir diğer deyişle, kapalı toplum anlayışını benimseyen ve o dönemde azınlık olan bir grup, açık toplumun sunduğu özgürlüklerle bir anda başa gelebilir ve açık toplum zamanla kapalı topluma dönüşebilir. Peki bu nasıl önlenir? Popper’ın cevabı basittir: Eğitim.

Popper, eski Atina’yı açık toplumların örneği olarak görür. Onun göremediği bu dönemde ise İsveç, Kanada ve İsviçre gibi ülkeler açık toplumun örneği olabilir. Özünde, farklı fikirlerin şiddetsiz bir şekilde bir arada yaşamasına olanak sağlayan toplumlarda açık toplum yapısı vardır. 

Popper’ın açık ve kapalı toplumlar ayrımı, yalnızca politik bir analiz değildir; aynı zamanda etik, sosyal ve tarihsel bir analizdir. Kapalı toplumlar, birey özgürlüğünü bastırarak insanlık potansiyelini kısıtlar. Açık toplumlar ise bireyin yaratıcılığına ve eleştirel düşünceye alan açarak daha adil ve ilerlemeye açık bir yaşam sunar. Popper’ın bu kavramları, günümüzde de otoriter rejimlerin ve liberal demokrasilerin karşı karşıya geldiği dünyada geçerlidir. Günümüzde açıktan kapalıya dönen toplum yapılarında İran gibi büyük devletler örnek olmuştur. Bu da Popper’ın anlatısını bir fikir belirtmekten çok, tarihsel gerçekliği olan bir analiz olarak göstermektedir.

Yani yazının başındaki sorumuza dönecek olursak, Popper’a göre bir toplum açık toplumun özelliklerini taşıdığı zaman gerçekten özgür olacaktır. Peki, siz ne dersiniz? Bir toplum gerçekten özgür olabilir mi?

Yazımızı Popper’ın bir sözüyle bitirmek isteriz:

“Yalnızca güvenlik için değil, özgürlük için de plan yapmalıyız; başka hiçbir neden olmasa da, yalnızca özgürlük güvenliği güvenli kılabilir. “

Kaynakça ve İleri Okuma