Uzay Köpekleri: Belka ve Strelka

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Gagarin in uçuşunu değiştiren sokak köpekleri

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Sovyetler Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri, 2. Dünya Savaşı’nda Nazilerin düşüşü ile kendi aralarında neredeyse dünyanın her yerini etkileyen bir rekabete girmişlerdi. Üstelik sadece Dünya değil, belki de en göze çarpan rekabet yeri uzaydı. İki devletin de bilim insanları uzaya çıkan ilk millet olmak için ellerinden gelenin en iyisini yapıyorlardı.

Bugün bu rekabetin galibini hepimiz biliyoruz: Ay’a ilk ayak basan Neil Armstrong ve Buzz Aldrin’i uzaya gönderen ABD. Ama bu durum aslında Ay’a ayak basılmadan önce, yani 20 Temmuz 1969’a kadar, Sovyetler Birliği’nin galibiyeti olacak gibi görünüyordu. Uzaya gönderilip hayatta dönen ilk canlıların ardından uzaya gönderilen ilk insan Yuri Gagarin, 1950’ler ve 60’larda durumun bugünden farklı görünmesinin ana sebeplerindendi.

Biz de bugün, uzaya gönderilmelerinin üzerinden tam olarak 64 yıl geçen Belka ve Strelka hakkında konuşacağız. 

Belka ve Strelka’dan Önceki Denemeler

Uzaya hayvan gönderme süreci ilk olarak ABD’nin 1947 yılında meyve sineklerini V-2 roketiyle uzaya göndermesiyle başladı. Amaç, uzayın canlılar üzerindeki etkisini görmekti. Bu çalışma daha sonra 1948 ve 1949 yıllarında, ABD’nin bu kez Albert I ve Albert II maymunlarını uzaya göndermesi ile devam etti. Ancak bu maymunların ikisi de bu görev sırasında hayatlarını kaybettiler.

Bu denemelerden sekiz yıl sonra, 1957 yılında, Sovyetler Birliği ilk defa uzaya gönderilip canlı dönebilen bir hayvan için çalışmalarını, dönemin Sovyetler Birliği lideri Nikita Krushchev’in baskısıyla ilerletti. Bu alandaki çalışmalardan yararlanarak, 3 Kasım 1957 yılında köpek Laika’yı Sputnik 2 aracı ile uzaya gönderdiler. Ancak diğer canlılar gibi o da uzay serüveni sırasında yaşamını yitirdi.

Daha sonra, Ağustos 1960’a kadar en az yedi köpek daha uzaya gönderilmesine rağmen maalesef hiçbiri sağ şekilde Dünya’ya dönemedi. Ancak bu olumsuz sonuçlara rağmen, Sovyet bilim insanları eksiklerini görüp Sovyetlerin gidişatını değiştirecek yeni kahramanlar ile uzay yolculuğu tarihine çalışmalarını altın harflerle kazıyacaklardı.

Belka ve Strelka’nın Seçim Süreci

Denemelerine köpekler üzerinden devam etmek isteyen Sovyetler, üç yıl boyunca Laika’nın başarısızlığı üzerine çalışıp çoğunluğu ev köpeklerine nazaran daha zor şartlara alışık olan sokak köpeklerinden oluşan köpekleri uzay ortamına alıştırmayı yüksek ve düşük yerçekimi ortamında gerçekleşen titreşim ve izolasyona dayanıklılık (psikolojik olarak canlıların uzay ortamında sağlıklı kalmasından emin olmak için) testleri ile sağlayıp uzaya gönderecekti. 

Bilim insanları; sağlık durumları, fiziksel dayanıklılıkları, yaptıkları simülasyonlardaki sonuçlar ve psikolojik olarak canlıların kararlılığına göre iki köpeğe karar verdiler: Belka ve Strelka.

Belka ve Strelka

Bu iki kahramanımız, Moskova’daki köpek barınaklarından seçilmiş köpeklerdi. Küçük köpeklerin dayanıklılıklarının daha fazla olması ve uzay aracına daha rahat girmeleri sebebi ile seçilen her köpek gibi onlar da küçük sayılacak boyutlardaydı. İkisi de 2-3 yaşlarındaydı.

Test sürecinde Kaplya ve Wilna olarak isimlendirilen bu köpekler, simülasyonları mükemmel bir şekilde geçerek uzay görevine seçildikten sonra, beyaz köpeğimize Rusça “sincap” anlamına gelen Belka ismi verilirken diğer köpeğimizin adının “küçük ok” anlamına gelen Strelka olmasına karar verildi. Bu iki isim de köpeklerin çevik, hareketli ve hızlı olma doğalarından dolayı verilen benzetmeli isimlerdi. Aynı zamanda Belka, bu görevde daha aktif ve iletişime açık olduğu için takım lideri olarak seçildi.

19 Ağustos 1960

Bu tarihte Belka ve Strelka, Korabl-Sputnik 2 (Sputnik 5) uzay gemisi ile birlikte Dünya yörüngesinde 17 tur atarak, neredeyse 25 saatlik bir yolculuk sonunda ikisi de sağlıklı bir şekilde yeryüzüne döndü. Bu yolculukta onlara birçok fare, sıçan ve mikroorganizma eşlik etti. Bunun amacı farklı canlıların uzay yolculuğundan nasıl etkilendiğini gözlemlemekti. 

Kurtarma ekibinin bir parçası ve genç bir bilim insanı olan V.S. Georgiyevsky, köpeklerin iniş anlarını şu sözler ile anlatıyor:

“Aparat açıldığında Belka ve Strelka beni hemen tanıdı ve bana sarılmak istediler. Durumları iyiydi, hatta bazı günlük eğitimlerden sonraki durumlardan bile daha iyiydiler. Küçük burunları ıslaktı, elimi yaladıkları dilleri pembeydi. Sakinleştim ve sonrasında onların bozkırda koşmalarına bile izin verdim.”

Bu yolculuğun bir başka önemli yönü ise uzaydan yapılan ilk televizyon yayını olmasıydı. Görüntüler, kısa bir süre farkı ile televizyon kanallarında yayınlandı.

Tüm bu olayların sonucunda, 1947’deki meyve sineklerinden sonra ilk kez bir değil, iki yüksek seviye organizma bu serüveni hayatta kalarak tamamladı. Bilimsel açıdan öneminin yanında, Sovyetler Birliği bu başarıyı özellikle siyasi bir zafer olarak görüyordu. İlerleyen yıllarda bu başarı, onların en önemli propaganda malzemelerinden biri haline dönüşecekti.

Köpek için Küçük, İnsanlık için Büyük Bir Adım

Belka’nın uzay yolculuğunun dördüncü turu sırasında yaşadığı kaçma isteği ve kusma eylemleri, stres olarak yorumlandı; çünkü tüm sağlık durumları iyiydi. Araştırmacılar, artık insanların uzaya gitmek için hazır olduğunu anlamış olsalar da Belka’nın yaşadığı bu sorundan dolayı Dünya çevresinde attırılan tur sayısını minimuma indirmeye karar verdiler. Bu sebeple, uzaya çıkan ilk insan Yuri Gagarin’in, Belka ve Strelka gibi 17 tur yerine sadece bir tur atmasına karar verilmiştir.

Uzaydan Sonraki Hayat

İki köpek de uzay serüvenleri sonrasında uzun yıllar yaşayıp, yaşlılıktan dolayı hayatlarını kaybettiler. İlginç bir detay olarak, Strelka uzay macerasından sonra, kendisi gibi uzaya gönderilecek köpek seçmelerine katılmış ama hiçbir zaman uzaya gönderilmemiş Pushok adında bir erkek köpekle altı yavru dünyaya getirdi.

Bu altı yavrudan birine Pushinka adı verilip 1961 yılında Sovyet lider Nikita Khrushchev tarafından Amerika Birleşik Devletleri başkanı John F. Kennedy’ye armağan edildi. Daha sonraları, Pushinka’nın soyunu devam ettirmesi ile bugün hâlâ Strelka’nın soyundan gelen köpekler bulunmaktadır.

Yazarın Yorumu

Öncelikle, Belka ve Strelka’nın benim için öneminin yanı sıra Rus halkının neredeyse tamamı için olan önemine de değinmek isterim. Bugün dahi Rusya’da Belka ve Strelka, adeta kahramanlar gibi anlatılıp halk tarafından projenin içinde bulunan bilim insanlarıyla birlikte bilim için yaptıklarından dolayı saygıyla anılan figürlerdir. Hatta Belka ve Strelka’yı konu edinen animasyon filmleri ve dizileri bile yapılmıştır.

Lakin, onlar uzay tarihimiz için çok önemli köpekler olsalar da bu durumun da maalesef bir arka planı bulunmaktadır. O dönemde özellikle ABD’nin gönderdiği canlılar, uygun bir Dünya’ya geri dönme mekanizmasına sahip olmayan Laika, roket patlaması sonucu kaybedilen Bars ve Lisichka, geri dönüş sırasında atmosferde kapsülün yanarak yok olması ile hayatlarını kaybeden Pchelka ve Mushka; birçok etik tartışmasına yol açmıştır.

Bildiğimiz kadarıyla yedi köpeğin hayatını kaybettiği bu olaylar bir yana, kaç köpeğin simülasyon testleri sırasında acı çektiğini maalesef bilemiyoruz. Bu durum aklımıza birkaç soru getiriyor: Bu çalışmalar için canlı denekler kullanmak yerine başka bir yöntemle yapılamaz mıydı? Ve bence en önemlisi, siyasi bir malzeme haline gelen uzay yarışı gerçekten birçok canlıdan daha mı önemli idi?

Kaynakça ve İleri Okuma