“Gücün olduğu yerde, direniş vardır.”
-Michel Foucault
İşte bu cümlelerle özetliyor Foucault “gücü”. Gücün olduğu yerde oluşan direniş üzerinden tanımlıyor bunu. Peki, en baştan birisini güçlü yapan nedir? O gücü ona kim bahşetmiştir? O gücü bahşeden kişiye gücü kim vermiştir? Bu güç dengeleri nasıl değişmiştir? Gelin, beraber Michel Foucault’nun bu sorulara cevaplarını inceleyelim.
Michel Foucault ve Genel Görüşleri
Foucault, 1926 yılının sonbaharında Fransa’da doğdu. Varlıklı ve elit bir ailenin oğluydu. Foucault, Fransa’nın en gözde okullarına gitmiş ve oldukça yüksek bir bilinç seviyesine sahip bir şekilde büyütülmüştü. Siyaset, tarih ve özellikle kendi cinsel yönelimi nedeniyle de cinsiyet rolleri üzerine çok kafa yormuştu. Aynı zamanda antropolojiye de meraklıydı. Tüm bunlar onu bu konuların ortak kısımlarına itiyordu. Bu da bir noktada insanın evrimsel sürecine tarihsel açıdan bakarken bu sosyal sorunların kaynağını araştırmaya yönlendiriyordu. Foucault, aynı zamanda Fransa’nın Almanya tarafından işgal edildiği yılları da yaşamıştı. Baskı rejimini canlı canlı görmüştü. Bu nedenle de savaş biter bitmez felsefede çığır açmaya başlayacaktı.
Güç ve Direniş
Foucault’nun en büyük odağı her zaman “güç” kavramı üstüne oldu. Ona göre, güç sadece kaynak değildir. Diyelim ki bir ordu var. O orduya direniş gösteren de bir örgüt ya da bir topluluk var. Normal şartlarda biz bu iki tarafa ayrı ayrı güç deriz. İkisi de farklı güçlerdir ama güç düzeyleri farklıdır, değil mi? Genelde böyle adlandırırız. Foucault için durum bu değil. Bu iki taraf ve hatta bunların üçüncüleri, dördüncüleri hep beraber “güç” kavramına işaret eder. Hatta gelin örnekleyelim. A ordusu var ve karşısında zayıf B ordusu var. Bu B ordusu, A ordusunu yenmek için yanına C ordusunu aldı. İşte bu da güç şemasına dahildir. Tüm bunlar ortak bir adla güçtür Foucault için.
Yani, bizim günlük hayatta güç adını verdiğimiz kavram Foucault için gerçek gücün sadece bir ayağı. Buna ek yukarıda anlatılan ayaklar var. Bu nedenle de bu iç içe geçmiş kavramlar gücü oluşturuyor.
Tabii Foucault için bu “güç” sadece askeri veya fiziksel bir güç değil. Herhangi bir otorite, siyasi partiler ve hatta insan ilişkileri bile bu sistemin parçasıdır. Tabii Foucault bu kadar söyleyip bıraksaydı büyük bir filozof olamazdı değil mi? Buna bağlı iki toplum yapısı geliştirmiştir.
Disiplin Toplumu
Foucault için, disiplin toplumu, 18. ve 19. yüzyıllarda Batı toplumlarında yaygınlaşan bir yapıdır. Bu toplum tipinde, iktidar ve kontrol genellikle disiplin ve denetime dayanır. Özellikle cezaevleri, okullar, askeri kurumlar ve fabrikalar gibi bireylerin davranışlarını kontrol ve disipline etmek için teknikler kullanır. Gözetim, hiyerarşik yapılar ve standartlaşmış prosedürlerle birlikte gelir. Bireyler, sürekli izlenme ve değerlendirme altında oldukları için kendi davranışlarını kontrol altında tutarlar. Kısacası bir korku veya cezalandırma sistemi üzerinden düzen sağlanır. Bu birinci toplum yapısıdır.
Gözetim Toplumu
Disiplin toplumu sonrası Foucault ikinci bir toplum yapısından bahsetmiştir. Gözetim toplumu, teknolojik gelişmelerin etkisiyle güç ilişkilerinin değiştiği bir dönemi temsil eder. İktidarın işleyişi artık sadece kurumlar aracılığıyla değil, aynı zamanda teknoloji ve gözetim araçlarıyla da gerçekleşir. Özellikle dijital teknolojilerin yaygınlaşmasıyla, bireylerin davranışları daha fazla izlenir ve kaydedilir. İnternet, sosyal medya ve CCTV(Kapalı devre televizyon veya kamera) gibi teknolojiler, bireylerin günlük yaşamlarını sürekli izleme ve kaydetme imkanı sağlar. Bu durum, bireylerin özgürlüğünü ve mahremiyetini tehdit edebilir ve güç ilişkilerini farklı bir boyuta taşır taşıyabilir. Yani aslında 1984 kitabındaki “Büyük Abi” kavramı gibi izlenme yoluyla hizada tutmak diyebiliriz.
Foucault için bu kendinden yıllar önce Bentham tarafından ortaya atılan Panoptikon tarzı hapishanelere örnektir. Peki nedir bu Panoptikon? Bu aslında bir hapishane tasarımı ve kavramıdır. Bu tasarım, merkezde bir gözlem kulesi ve bu kulenin etrafında dairesel olarak yerleştirilmiş hücrelerden oluşur. Bu yapının amacı, merkezi gözlem kulesinde bulunan bir gardiyanın tüm hücreleri aynı anda gözlemleyebilmesini sağlamaktır. Bu şekilde mahkumlar, her an izleniyor olma ihtimalini düşünerek davranışlarını kontrol ederler.
Dünya Düzeni
İşte Foucault bu güç dengesinin sadece siyasette veya ordularda olmadığını söyler. Bu noktada Foucault, tüm otorite figürlerini ve topluluk liderlerini de konu alır. Foucault, bir otorite figürünün neden otorite olduğunu sorgular. Mesela, günümüzde sağlık alanında sözü en çok geçen örgüt Dünya Sağlık Örgütü’dür. Foucault, bunun neden olduğunu sorgular. Daha önce değildi. Hatta hastaneler bile 300 sene önce bilinir değildi. İşte Foucault, bu değişimin aslında çok mantıklı sebeplere dayanmadığını iddia eder. Ona göre bu değişim veya otorite seçimleri de güç dengeleri üstünden yürür. Bu nedenle de her zaman mantıklı veya faydalı değişimlerden bahsedemeyeceğimize inanır.
Foucault, işte gücü tam olarak bu dengede yorumlar. Görüyorsunuz değil mi? İç içe geçmiş bir çok konsepti tek bir çatı altında “güç” kavramı ile birleştiren bir sistem kuruyor. Tabii felsefeye dair her yazımızda hatırlattığımız gibi, tüm bu görüşlere katılmak da katılmamak da eşit derecede doğrudur. Bu nedenle günün sonunda varılan sonuçtan ziyade bu tartışmanın bir parçası olmaya odaklanmanızı dileriz.
Kaynakça ve İleri Okuma
Michel Foucault | French philosopher, historian & social theorist. (1998, July 20). Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Michel-Foucault/Foucaults-ideas
Political philosophy | Definition, History, Theories, & Facts. (1999, July 26). Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/political-philosophy/Foucault-and-postmodernism
Michel Foucault (Stanford Encyclopedia of Philosophy). (2022, August 5). https://plato.stanford.edu/entries/foucault/
Bize Destek Olmak İster Misiniz?
- Dilerseniz Patreon hesabımız üzerinden bize aylık veya tek seferlik bağış yaparak destekte bulunabilirsiniz.
- Daha detaylı bilgi almak için “Bize Destek Olabilirsiniz!” sayfamızı inceleyebilirsiniz!
