Felsefe tarihinde Nietzsche kadar adı bilinen pek az filozof vardır. Sokrates, Platon, Aristo ve Descartes de Nietzsche gibi çok bilinen filozoflardandır. Yine de Nietzsche’yi bu filozoflardan ayrıştıran özelliği onun hemen her şeye karşı olan tavrıdır. Onun kadar sert bir mizaçla eleştirilerini gösteren, sağduyu ve empati kavramlarını yer yer yok sayan bir filozof olan Nietzsche, ilginç bir şekilde geniş kitleleri etkilemeyi de başarmıştır. Peki Nietzsche hangi düşünceyi savunuyor da böyle kitleler arkasından geliyor?
Nietzsche’nin Anlatısı
Nietzsche, genel hayatını baz aldığımızda pek mutlu birisi sayılmazdı. Babası bir rahipti ve o da önceleri onun izinden giderek ilahiyat okumaya başlamıştı. Sonradan babasının ölümüyle beraber Tanrı’nın varlığını daha derinden sorgulamıştı. Tanrı’nın izinden giden bir adam inanmayanların aksine erken ölüyorsa bu nasıl bir Tanrı olabilirdi? Bu düşünce ile beraber Nietzsche ilahiyatı bırakarak filoloji yani dil bilimi üzerine çalışmaya başladı.
Nietzsche’nin felsefesinde bunun gibi keskin geçişler geniş yer tutuyor. O da kendinden önce gelen Schopenhauer gibi hayata karşı olumlu bir bakış açısı benimsemiyor gibi görünecektir ancak yazının ilerleyen bölümlerinde bu konuda Nietzsche’nin hayatı kötü görmediğini fark edeceksiniz.
Nietzsche, genel olarak insanın üzerinde kurulan tüm otoriter baskılara karşı durmuştur. Ona göre insan, kendi düzenini ve hayatını kendisi kurmalıdır. Bu nedenle de bize dayatılan hiçbir sistemi kabul etmemeliyizdir. Baskıya boyun eğmemeliyizdir. Bu yönüyle Nietzsche aslında varoluşçu bir filozoftur. Yakında, varoluşçular hakkında detaylı bilgiler içeren bir yazımız da sizlerle olacak.
Özgürlük İçin Kendi Sistemini Kurmak
Varoluşçuluğa yakın görülmesinin ana nedeni onun insan hayatını ve özgürlüğünü önde tutuşudur. Yine de bunu şefkatli bir düşünce gibi de düşünmemek gerekir. Rousseau, Sartre ve Camus gibi filozoflar istisnasız herkesi özgürleştirip eşit kılmaya çalışırken Nietzsche için bu eşitlik, zayıfların dayattığı bir sorumluluk hissiyatından başka bir şey değildir. Ona göre zayıflar sürekli eşitlik vurgusu yapar ki üst insanlar (übermann) onları eşit kılmak için kendi güçlerini onlara aktararak eşit hale gelsinler. Aslında bu da Nietzsche’ye göre otoritenin yaptığından başka şey değildir. Zayıf insanlar da aynı şekilde üst insanları kısıtlıyordur. Ona göre üst insanlar tüm baskılardan kurtulup kendi yaşamlarını kendi yollarıyla kurabilenlerdir. Bu uğurda gerekirse yoluna çıkan zayıfları da ezerek hayatına devam edebilecektir. Ona göre bir eylem ahlaklı ve ahlaksız olarak değerlendirilmeyeceği için kısıtlamayı reddettiğimiz ve kendi sistemimizi kendi istediğimiz şekilde kurduğumuz sürece her şeyi yapmakta sonsuz bir özgürlüğe sahibizdir.
Otoritelere açtığı savaşı hemen her sisteme adapte edebilirsiniz. Siyasi liderler, tarikatlar, taraftar grupları, okullar, öğretmenler ve hatta Tanrı… Nietzsche’ye göre tüm bu otoriteler insanı en az bir yönüyle kısıtlıyor. Hatta genel olarak Nietzsche’yi onaylayabileceğimiz bir düşüncesi de otoritelerin kısıtlaması olabilir. Sevelim veya sevmeyelim, katılalım veya katılmayalım otorite dediğimiz şeyler gerçekten de bizleri en az bir yönüyle kısıtlıyor. Okula gidiyorsanız dersten bir anda çıkmamanız gerekir. Sizi sınavlara alırlar ve geçer not almanız gerekir. Otoriteler çoğu zaman bir fayda sağlarlar. Okul sizi eğitir ve devlet sizi korur. Nietzsche bu işleve de teslim olmamamız gerektiğini ve bu fayda olmadan da yaşamamız gerektiğini savunur.
Topluma da kabul edilmemiz için belirli otorite ve normları kabul etmemiz gerekir. Nietzsche bu durumda yine bu otoriteleri reddedip gerekirse toplumdan dışlanmayı önerecektir. Yani ona göre hiçbir durumda üzerimizde bir otorite kabul etmemeliyiz. Bu süreç elbette kolay olmayacaktır ama en sonunda gerçekten savaşanlar ve çabalayanlar üst insan olma yolunda bazı değişimler geçirerek başarıya ulaşacaktır.
Üç Metamorfoz
Nietzsche, hayatı anlamlandırmaya geldiğinde Sartre ve Camus kadar yumuşak bir yaklaşım benimsemedi. Ona göre her insan denk değildi. Üst insan olma yolu da korkaklara göre değildi. Nietzsche’ye göre bize adalet ve anlam verecek bir Tanrı da yoktu. Bizi biz yapacak tek şey kendimizdik. Sonsuz bir özgürlükteyiz ve bize dayatılan hiçbir şey bizi özgür ve birey kılmayacaktır. O bu dönüşümü ve üst insan olma yolculuğunu üç metamorfoz anlatısıyla bizlere sunmuştur:
Bu hikâyeye göre biz başlangıçta bir deveyizdir. Bize eşyalar yüklerler, üstümüze binerler ve gideceğimiz yer bize gösterilir. Bu kısımda anlattığı şey bizim otoriteler tarafından emirler aldığımız ve bunlara boyun eğdiğimiz sistemlerdir. Okullar, siyasetçiler ve hatta Tanrı bu otoritelerdendir. Ona göre insanlar bu otoritelere inanarak özgürlüklerini teslim edip kendilerini yük altına sokarlar. Daha sonrasında bir gün aslan olarak başkalaşırlar. Bu aslan olunan dönemde de tüm bu otoriteler, resmedilen bir ejderha ile zorlu bir savaşa başlarlar. Bu otoritelerle olan savaş kolay geçmeyecektir. Dışlanabilecektir, otoritelerin sağladığı konforu verecektir ve en sonunda bu savaşı kazanacaktır ancak çok kötü yaralanacaktır. En sonunda ise bir bebek olarak dönecektir. Üstünde yük olmayan, özgürleşmiş bir bebektir.
Özetle Nietzsche Kimdir?
Yani aslında gördüğünüz gibi Nietzsche genel kanının aksine bir nihilist (hiççi) değildir. En azından genel anlamda anlaşılan bir nihilizm takipçisi değildir. Genel nihilizm var olan tüm düzenleri yakıp yıkmayı anlatır ama yerine yeni bir sistem kurmayı önermez. Nietzsche içinse bu böyle değildir. Yanlış sistemleri yıkıp tamamını yeniden kendi sistemimizi kurmasını önerdiği için Nietzsche’ye nihilist demekten çok anarşist diyebiliriz.
Özetle Nietzsche hayatı olduğu gibi kabul ettiğine inanıyordu. Ona göre insan en azından atıldığı bu dünyada özgürce ve istediği gibi yaşayabilir. Bunun için üzerindeki tüm yüklerden arınmalıdır. Peki siz ne düşünüyorsunuz? Sizce Nietzsche’nin otorite ve özgürlük kavramlarına bakış açısı doğru mudur?
Kaynakça ve İleri Okuma
Anderson, R. L. (2022, May 19). Friedrich Nietzsche. Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/nietzsche/#IndiAutoFreeSpir
Magnus, B. (2024, April 23). Friedrich Nietzsche. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Friedrich-Nietzsche
Wilkerson, D. (n.d.). Friedrich Nietzsche (1844—1900). Internet encyclopedia of philosophy. https://iep.utm.edu/nietzsch/
Bize Destek Olmak İster Misiniz?
- Dilerseniz Patreon hesabımız üzerinden bize aylık veya tek seferlik bağış yaparak destekte bulunabilirsiniz.
- Daha detaylı bilgi almak için “Bize Destek Olabilirsiniz!” sayfamızı inceleyebilirsiniz!
