İtaat Etmenin Bilimi: Milgram Deneyi

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · 450 Volt ve İtaatin Korkunç Sınırı

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Sizi harika bir deneye davet etmek istiyoruz. Biz bir araştırmacıyız ve öğrencilerin öğrenmesi ve hafızası ile ilgili bir deney yapmak istiyoruz. Özellikle cezanın öğrenme üzerindeki etkisini inceleyeceğiz. Öğrenciler, sorduğunuz sorulara yanlış cevap verdikçe onlara belirli voltlarda elektrik şoku vereceğiz. 450 volt da bu deneye dâhil. Ne dersiniz? Hayır tabii ki dediğinizi duyuyor gibiyiz. İşte Stanley Milgram tam olarak böyle bir deney düzenledi, ama tabii ki dâhice bir titizlikle. Sonuçlar ne oldu dersiniz? Gelin hep birlikte önce deneyi detaylıca öğrenelim, sonrasında sonuçları görelim.

Deneyin Amacı

Öncelikle Milgram’ın odak noktası, “İnsanlar bir otorite figürünün emirlerine ne ölçüde itaat eder ve ahlaki değerlerinden ne kadar ödün verebilir?” sorusuydu. Aslında bu çalışma, Nazi Almanyası’ndaki savaş suçlularının “Sadece emirleri yerine getirdim.” savunmasını anlayabilmek için tasarlandı. Bu savunma, Milgram’ın ilgisini çekti ve onu, sıradan insanların böylesine korkunç eylemlere nasıl sürüklenebileceğini incelemeye yöneltti.

Deneyin Yapılışı

Deney, Yale Üniversitesi’nde 1961 yılında başlatıldı ve birkaç yıl boyunca tekrarlandı. Katılımcılara, bir hafıza testi deneyi için gönüllü oldukları söylendi, ancak asıl amaçları bu değildi. Deneye katılan her bireye, rastgele “öğretmen” veya “öğrenci” rolünü alacağı söylenmişti. Ancak aslında, tüm katılımcılar “öğretmen” rolündeydi ve “öğrenci” rolü bir aktör tarafından oynanıyordu.

Deney şu şekilde ilerliyordu:

• Öğretmen, öğrenciye hafıza testi soruları soruyordu ve her yanlış cevapta öğrenciye elektrik şoku verdiğini düşünüyordu.
• Şokların şiddeti her yanlış cevapta kademeli olarak artıyordu. (15 volt ile başlayıp 450 volt’a kadar çıkıyor).
• Aslında öğrenciye elektrik verilmiyordu, fakat öğrenci rolündeki aktör şok alıyormuş gibi acı çektiğini belli eden tepkiler veriyordu.
• “Öğrenci” yanlış cevaplar vermeye devam ettikçe, öğretmen, yöneticinin talimatı ile daha yüksek voltajlı şoklar uygulamaya devam ediyordu.

Deneydeki asıl ilginç nokta, öğretmenin ahlaki sınırlarına rağmen, deney yöneticisinin baskısı altında bu “işkence”yi sürdürüyor olmasıydı. Katılımcılar, şokların öğrencinin sağlığına ciddi zarar verebileceğini düşündükleri anda bile, yöneticinin otoritesine boyun eğerek şokları uygulamaya devam ettiler. Hatta öğrenci baygınlık geçirme numarası yaptığında bile birçok katılımcı deneyi sürdürdü. Gelin, bu baskı oluşturan komutlara daha detaylı bakalım.

Bu deneyde, deney yöneticisi (otorite figürü) katılımcıya dört ana komut veriyordu. Bu komutlar, katılımcının öğrenciye şok vermeyi bırakmak isteyeceği anlarda onu devam etmeye zorlamak için kullanılıyordu. Komutlar, kademeli olarak daha baskıcı bir tonda veriliyordu. İşte deney yöneticisinin katılımcılara verdiği dört ana komut:

1. 1. “Lütfen devam edin.”
      Bu ilk komut, nazik ama otoriter bir tonda veriliyordu. Katılımcıyı, herhangi bir zorunluluk olmadan deneye devam etmeye teşvik ediyordu.
   2. “Deneyin gereği olarak devam etmeniz gerekiyor.”
      İkinci komut, katılımcıya deneyin kuralları gereği devam etmesi gerektiğini vurguluyordu ve deneyi kesmenin uygun olmadığını ima ediyordu.
   3. “Devam etmeniz mutlak zorunludur.”
      Üçüncü komut, daha kesin bir dil kullanarak katılımcıyı deneye devam etme konusunda zorluyordu. Burada artık deneyin kurallarının ötesinde bir otorite baskısı hissettiriliyordu.
   4. “Başka seçeneğiniz yok, devam etmelisiniz.”
      Dördüncü ve son komut, katılımcıya hiçbir alternatif olmadığını ve kesinlikle deneyi sürdürmesi gerektiğini belirtiyordu. Bu, otoritenin maksimum baskısını hissettirdiği andı.

Bu komutlar, katılımcının deneyi durdurma isteği ile yöneticinin otorite baskısı arasındaki çatışmayı daha da belirgin hâle getiriyordu. Deneyin kilit noktası, birçok katılımcının bu komutlara uyarak kendi vicdanına aykırı olmasına rağmen şok vermeye devam etmesiydi.

Milgram Deneyinin Sonuçları

Milgram’ın sonuçları, beklediğinden çok daha şaşırtıcıydı. Katılımcıların %65’i, öğrenci (aktör) acı çekiyormuş gibi görünse de 450 voltluk maksimum şoku vermeye kadar devam etti. En etkileyici sonuçlardan biri de otoriteye itaat etmeyi bırakan katılımcıların bunu 300 voltu geçtikten sonra yapmış olmaları. Bu deneyde 300 voltun altında elektrik şoku veren kimse yok. Bu durum, sıradan insanların çoğunun bir otorite figürünün talimatlarını yerine getirmek adına kendi vicdanlarını ne kadar ihmal edebileceğini gösteriyor.

Milgram, bu sonuçları şu şekilde yorumladı: İnsanlar, bir otorite figürü karşısında kendi etik sınırlarını aşmaya meyillidir. Kişinin vicdani ve insani sorumluluğu, otoritenin baskısı altında geride kalabilir.

Sizce de çok şok edici bir sonuç değil mi? Şimdi dilerseniz bu yazıyı dostlarınızla paylaşıp bir hafıza oyunu oynamaya başlayabilirsiniz…

Kaynakça ve İleri Okuma