Bir şey ne zaman toplu hale gelir? Mesela düzenli olarak yaptığınız bir birikim ne zaman bir servet olur? Hangi noktada bu adı koymuş oluruz? Bu günlük hayatta sezgilerimize dayanarak yaptığımız bir adlandırma olsa da felsefede bu sorunun cevabı önemlidir. Bu noktada, Sorites Paradoksu bizlere bir perspektif sunacaktır. Bir şeyin ne zaman adlandırmasının değişeceği, o çizginin tam nerede çizildiği ve felsefe içerisindeki belirli alanların bu konulara olan yanıtlarını inceleyeceğiz. Tabii ki her şeyden önce paradoksumuzu daha yakından tanımakta fayda var.
Kum Yığını
Paradoksu şu şekilde oluşturabiliriz. Varsayalım bir kumsaldasınız ve kum tanelerini yığınlar hâlinde koymanız istendi. Elbette tek bir kum tanesi yığın değildir, öyle değil mi? Tek başına yığın değil. Daha sonra bir tane daha kum tanesini o tek bir tanenin yanına koydunuz. Bu da bir yığın değil. Sanırım bu iki tane bir yığın oluşturmuyorsa üç kum tanesi de oluşturmaz. Bu mantıkla devam edersek, kaç tane kum tanesi eklersek ekleyelim, asla bir yığın oluşmaz. Muhtemelen tek tek ilerlediğimizde hiçbir noktada evet demezsiniz. Bu ise bizi sezgisel olarak yanlış bir sonuca götürür çünkü açıkça bir noktada bir yığın oluşur. Burada sorun hangi noktada “yığın” olarak adlandırılacağını belirlemenin zorluğudur.
Bunun bir benzerini, sitemizin ilk yazılarından olan “Theseus Gemisi” içerisinde de görebilirsiniz. Orada geminin parçaları yavaş yavaş değişmeye başlar. Bir noktada hiçbir parça başlangıçtaki ile aynı olmaz ve soru şudur: Bu tüm parçaları değişen gemi ile baştaki gemi aynı gemi mi? Eğer öyle değilse hangi noktada bu değişim olmuştur. Varsayalım 1000 parçası var. Biri değiştiğinde muhtemelen değişmedi diyeceğiz. İkinci parçada da. Üçüncüde de. Böyle böyle gittik. 490 tane parça değişti. Şimdi soru geldi. Baştaki gemi ile bu gemi aynı mı? Değilse hangisi orijinal gemi? Eğer aynı ise ama tüm parçalar değiştiğinde farklı bir gemi hâline geldiyse bu nokta nerede çizildi?
Sınırı Nerede Çizelim?
Sorites Paradoksu da aslında buna bağlıdır. Bir yığın ne zaman bir yığın olur? Diyelim ki 500 kum tanesi bir yığın etti. 499 tanesi yığın olmaz mı? 499 olursa 450 de olur mu? Olmaz ise tam nerede yığına dönüşür? Eğer biz bu paradoksu net bir sınır koyarak çözmeyi denersek o zaman da bu sınırı keyfî olarak koymuş oluruz. Diyelim ki sınıra 500 dedik. 500 kum tanesi bir yığın eder dedik veya 1000 parçalık geminin 500 parçası değişirse artık o farklı gemidir dedik. Bu durumda, 499 kum tanesi veya 499 parça değişimi durumunu 500’deki ile aynı tutamayız. 1 tane kum tanesi veya 1 parça, bu koca değişimin önüne geçmiş olur. Zaten sınırı da keyfî koymuş oluruz. Eğer dersek ki 400-500 kum tanesi arası küçük bir yığın, 500-1000 kum tanesi arası yığın, 1000-2000 arası da büyük bir yığın oluşturur, bu durumda da sorunlar yaşarız. En basitinden, 1001 kum tanesinin oluşturduğu yığın büyük bir yığınken, 1999 kum tanesi de büyük yığındır. Bu da mantıksal açıdan sorunlara neden olur.
“Ya bunlara gerek yok ki? Biz zaten bakınca bir yığın mı değil mi sezgisel olarak anlıyoruz. Ne olacak ki yani? Bu sadece dilsel bir sorun” diyorsanız sizler de kategorileri ve tanımlamaları sezgisel olarak açıklamak isteyenlerdensiniz. Bu yanlış olmamakla birlikte felsefi açıdan sorunun cevabını almaktan da vazgeçen bir tutum olur. Bilimsel olarak ise kesinlikle kabul edilemezdir. Burada, paradoksun zaten net bir çözümü de olmadığı için yukarıdaki gibi düşünenler çoğunlukta kalır.
Peki bu paradoks neden önemlidir?
Paradoksun Önemi
Belki de aklınıza geleceği üzere Sorites Paradoksu da Theseus’un Gemisi de bir sınırın nerede çizildiğini ele alır. Peki bu sınırları hukukta, ekonomide veya genel olarak bilgi edinmede de kullanamaz mıyız? Mesela 2025 Türkiye’si içinde tek başınıza bir yemek yediniz ve hesap 1000 TL geldi. Bu pahalı geldi öyle değil mi? 30 TL gelseydi çok ucuz diyecektiniz. Peki bu hat nerede çizilecekti? Yine bir ötesine gidelim. Yalan söylemeyi ahlaken yanlış bulduğumuzu söyledik. Bunu dediğimizde her türden yalanı işin içine almış olduk. Peki ya bir arkadaşımızı korumak için yalan söylersek?
Hemen cevap verdik ve “Her tür yalan değil, birisine zarar veren yalan kötüdür.” dedik. Peki diyelim ki kapımıza pek de tekin olmayan bir adamın mülayim oğlu geldi. Arkadaşımızın yerini sordu. Tabii ki onu korumak için yalan söyledik ve o mülayim çocuk eli boş döndü. Bunun karşısında babası ona büyük yaptırımlarda bulundu. Yani yalanımız yanlışlıkla da olsa birisine zarar verdi. Örnek her ne kadar absürt olsa da bu durum yaşanmış oldu. İfademizi yine değiştirdik ve dedik ki “Kimseye zarar vermeyen yalan kötü değildir.” dedik. Bu durumda artık arkadaşımızı korumak için söylediğimiz yalan da kötü olmuş oldu.
Gördüğümüz gibi bu tarz durumlarda koyduğumuz sınırlar ve kategoriler yetersiz kalabiliyor. İşte bu durumda alanına göre etik, mantık, bilgi felsefesi ve dil felsefesi gibi felsefe dalları devreye girer ve bu duruma yanıt aramaya devam eder.
Sonuç olarak, Sorites Paradoksu bize, sınırları çizmekte zorlandığımızda hayatın ne kadar karmaşık hâle gelebileceğini gösteriyor. Kum tanelerinin bir araya gelerek bir ‘yığın’ oluşturma sürecinde belki de yapmamız gereken; tek tek tanelere odaklanmak yerine, o belirsiz geçiş noktasının varlığını kabullenmektir. Nihayetinde, bir yığın oluşturmasak da, bu paradoks üzerine düşündükçe, kafamızda bir “yığın” düşüncesi oluşmuş oluyor!
Kaynakça ve İleri Okuma
Hyde, D., ve Raffman, D. (2018). Sorites paradox. Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/sorites-paradox/
Main, A. (2015, 20 Temmuz). Sorites paradox [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=brz8tIYV1U8
The Editors of Encyclopaedia Britannica. (t.y.). Ship of Theseus. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/ship-of-Theseus-philosophy
The Editors of Encyclopaedia Britannica. (t.y.). Sorites problem. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/sorites-problem
