Isırgan Otu Neden Yakar? Kimyasal Bir Savunma Mekanizması

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Isırgan otu sinir sistemimizi nasıl hackliyor

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Yürüyüş yaparken bitkilere dokunmayı sevenlerdenseniz, muhtemelen bu acı sürprizle karşılaşmışsınızdır: Isırgan otu. Eski Türkçede “çok ısıran” anlamına gelen ısırgan, gerçekten de isminin hakkını verir. Hadi, ısırgan otunun neden “ısırdığını” ve bu acının arkasında yatan kimyayı öğrenelim!

Dokunanı Yakan Bitki: Isırgan Otu

Isırgan otunun bilimsel adı Urtica olup, Latince’de “yakmak” veya “sızlatmak” anlamına gelen bir kelimeden türetilmiştir. Üzerindeki iğneler cildimize değdiği anda arı sokmasına benzer bir his uyandırır ve bu his birkaç saat sürebilir. Bitkiler de tıpkı hayvanlar gibi kendilerini dış saldırılara karşı korumak ve yaşam ömürlerini uzatmak amacıyla savunma mekanizmaları geliştirirler. Isırgan otu da bitki dünyasındaki en popüler savunmacılardandır. Bu güçlü savunmaları ise kimyasal olarak geliştirirler. Peki, dokunulmaktan hiç hoşlanmadığını açıkça belli eden ısırgan otunun zehir fabrikasında hangi kimyasallar üretilir?

Bitkinin İçindeki Savunma Sanayi: İçerideki Kimya Laboratuvarı

Isırgan otunun yüzeyindeki kıl benzeri yapıların her biri birer iğne gibi davranır. Deriyi deldikten sonra, yanma hissi veren kimyasalları doğrudan vücuda enjekte eder. Âdeta yetenekli kimyagerlerin çalıştığı bir kimya laboratuvarını andıran bu bitki, formik asit, histamin, asetilkolin, serotonin, tartarik asit ve oksalik asit gibi etkili kimyasalları ustalıkla üretir.

Bu kimyasallar arasındaki başrol ise formik asittir. Ya da daha bilinen adıyla karınca asidi. Karınca asidi doğada ilk olarak karıncaların salgılarında keşfedildiği için bu adı almıştır. Karıncaların ısırığındaki ve hatta arı sokmalarındaki yanma hissi çoğunlukla bu kimyasaldan kaynaklanmaktadır.

Ancak ısırgan otu, formik asidi oldukça düşük konsantrasyonlarda salgılar. Bu yüzden tek başına yeterince etkili olamayacağını “bilerek” histamin, asetilkolin ve serotonin moleküllerini de cepheye davet eder. Bu kimyasallar beraber kullanıldığında güçlü yanmalara ve acılara sebep olurlar. Fakat, daha üst düzey bir savunma için bu caydırıcı acı etkisinin de uzun sürmesi gerekir. İşte tam da o noktada tartarik asit ve oksalik asit gibi kimyasallar devreye girerek uzun süre yanma hissinin devam etmesini sağlarlar.

Kimyasallar Neden Acıya Sebep Olur? Zehir Bilimine Giriş

Peki bahsettiğimiz kimyasallar neden bu acıya sebep olur? Hadi kısaca zehir bilimine de giriş yapmış olalım. Isırgan otunun yakıcı his uyandıran kimyasallarına baktığımızda onların çoğunlukla asidik olduğunu görürüz: formik asit, tartarik asit ve oksalik asit. Burada en büyük katkının da formik asitten geldiğini unutmayalım.

Vücudumuz çok asidik veya çok bazik durumlara alışık değildir, zarar görür ve tepki vermeye başlar. Bu yüzden yanma ve kaşınma hissi baş gösterir. Bu durumda yapılacak ilk şey asidik ortamı nötrleştirmek için bolca su kullanmaktır. Asit, su yardımıyla seyreltilerek daha zararsız hale gelir. Bu nedenle uzunca bir süre suya maruz bırakmak ilk aşama olmalıdır. Bunun yanında hafif bazlarla da asidik yüzeyi nötrleştirebiliriz. Isırgan otu yanığı için en iyi çözümlerden birisi sabundur. Bazik olan sabun yüzeydeki asitle tepkimeye girerek nötr hale getirebilir. Çoğunlukla, temas eden yüzeyi su ve sabunla yıkamak yanma hissinin birkaç saat içerisinde yok olması veya azalması için yeterli olacaktır. 

Etkinin Azalması İçin Başka Neler Yapılabilir?

Bir zehrin panzehirini yapabilmek için en önemli nokta, zehrin içindeki kimyasalların ne olduğunu bilmektir. Bu yüzden yalnızca ısırgan otu için değil herhangi bir böcek tarafından ısırıldığınızda veya yılan tarafından sokulduğunuzda da onun türü hakkında bilgi sahibi olmak panzehir hazırlığı için kritiktir. Çünkü her zehir asidik değildir. Asidik zehirlere sabun gibi bazik maddeler etki ederken bazik zehirlerde durum tam tersidir. Ayrıca ısırgan otunda da gördüğümüz gibi doğrudan asidik maddelerin yanında histamin gibi diğer moleküllerin de olumsuz etkisinden kurtulmamız gerekir.

İşte burada da çeşitli ilaçlar devreye giriyor. Örneğin histaminden kaynaklanan sorunlar için antihistaminik ilaçlar kullanılır. Vücudumuzda beklenenin üzerinde histamin molekülü bulunduğunda alarm zilleri çalmaya başlayarak kaşınma ve kızarıklık gibi belirtiler ortaya çıkar. Bu belirtilerin ortadan kaldırılması ve vücudumuza “sorun yok” mesajının verilmesi için alerji ilaçlarına ihtiyaç duyarız. Alerji ilaçları da çoğunlukla antihistaminiklerden oluşur ve histaminin bağlandığı reseptörleri engelleyerek alerji belirtilerinin azalmasını amaçlar. Alerji konusu ilginizi çektiyse: “Neden Bazı İnsanların Bazı Yiyeceklere Alerjisi Vardır?​” yazımıza da göz atabilirsiniz!

Bonus: Ürtiker (Kurdeşen) – Isırgan Otu İlişki

İlk kısımda da bahsettiğimiz gibi ısırgan otunun Latince adı Urtica, “yakmak” anlamına gelir. Bu kelime, tıp dünyasında “ürtiker” olarak bilinen cilt rahatsızlığının da kökenini oluşturur. Kaşıntı, kızarıklık gibi belirtilerle seyreden ürtiker, aslında ısırgan otunun ciltte bıraktığı etkinin tıbbi bir karşılığıdır. Başka bir deyişle, halk arasında “kurdeşen” adıyla bildiğimiz bu durumla, ısırgan otunun etimolojik kökeni aynıdır.

Kaynakça ve İleri Okuma