Mülkiyetin Temeli: Robert Nozick

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Gece bekçisi devlet ve mülkiyet adaleti

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Bu serinin takipçisi olan okuyucularımızın iyi bileceği üzere şu ana kadar ağırlıklı olarak bilginin nasıl elde edildiğine dair düşüncelerini sunan, oldukça zeki ve sorgulayıcı filozofları gördük. Ayrıca bu filozofların hemen hemen hepsi 20. yüzyıldan önce yaşamıştı. Bu yazımızda, onlardan hem yaşadığı dönem hem de ele aldığı konular itibariyle ayrılan bir filozofu inceleyeceğiz: Robert Nozick.

Bu yazının serinin kalan yazılarından daha şefkatli bir yazı olacağını söyleyebiliriz. En nihayetinde bilginin nasıl geldiği sorusu zihinlerimizin alışık olmadığı bir sorudur ancak adalet ve mülkiyet gibi kavramlar hepimizin günlük hayatta bile maruz kalabileceği olaylarla yakından ilgilidir. Bunun ışığında serinin daha önceki filozoflarından John Rawls’a da göz atmanızı öneririz. 

Nozick’e dönelim. Öncelikle diğer yazılarımızda yaptığımız gibi biraz filozofumuzu tanıyalım, öyle değil mi?

Nozick’in Kısa Bir Biyografisi

Robert Nozick (1938-2002), 20. yüzyılın en etkili Amerikalı filozoflarından biridir. New York’ta doğan Nozick, siyasete derin bir ilgi duymaktadır ve bu onu siyaset felsefesine yönlendirmiştir. Tüm akademik kariyerini de bunun üzerine kurarak devam etmiştir.

Nozick, felsefe dünyasında en çok “Anarşi, Devlet ve Ütopya” (1974) adlı eseriyle tanınır. Bu eser, liberalizmin bir savunması olarak, devlete olan müdahaleyi minimal düzeyde tutan bir anlayışı savunur. Devamında bunu daha detaylı olarak açıklayacağız.

Nozick, bireysel özgürlüğün korunmasının en temel etik ilke olduğuna inanır. Yani onun için bireylerin özgürlüğü başta gelir. Ona göre, insanlar üzerinde en az müdahaleyi yapan, sadece temel güvenlik ve adaleti sağlamakla yetinen bir “minimal devlet” en ideal yönetim biçimidir. Burada aslında görüyoruz ki Nozick, devletin her şeye karışmamasını ve temel fonksiyonlarını yerine getirmesini bekliyor. Nozick, bu devlete “gece bekçisi devlet” (night-watchman state) adını vermiştir. Tıpkı gece bekçileri gibi devletin halka güven vermesi ve halkın haklarını koruması gerektiğini söylemiştir. 

Nozick, devletin vergilendirme sisteminin bireylerin haklarını ihlal eden bir eylem olduğunu ve bu tür eylemlerden kaçınması gerektiğini savunur. Ona göre zorunlu vergilendirme, bireylerin emeğinin zorla alınması anlamına gelir ve bu da özgürlüğün ihlalidir. Söylememize gerek yoktur ki bu görüş, güncel olarak hiçbir büyük devletin kabul etmediği bir görüştür. Yine de Nozick için bu fazlasıyla kritiktir. Ona göre devlet, vatandaştan hiçbir şey beklememeli ve bireyler özgürce hareket etmelidir.

“Yazının başında mülkiyete dair bir şeyler söylediniz. O kısım ile burası ilgili mi?” diyen okuyucularımız için kocaman bir “Evet!” diyoruz. Nozick, mülkiyet konusunu yine adalete dayandırarak çözmeyi amaçlamış ve bu uğurda adına “Haklar Teorisi” dediği bir anlatı geliştirmiştir.

Haklar Teorisi

Nozick’in “Haklar Teorisi” veya İngilizce adıyla “Entitlement Theory” mülkiyetin nasıl edinildiği, devredildiği ve bu süreçlerde adaletin nasıl sağlanabileceği üzerine kurulu bir sistemdir. Önce bu sistem içerisindeki kavramları kısaca açıklayacağız ardından da tamamını örneklendireceğiz.

Edinim İlkesi: Nozick, bireylerin doğada bulunan şeyleri emeğiyle dönüştürerek mülk edinebileceklerini savunur. Bu, John Locke’un emek teorisiyle yakından ilişkilidir. Locke’a göre; bir kişi kendi emeğini bir şeye kattığında o şeyin mülkiyeti meşru bir şekilde o kişinin olur. Nozick bu görüşü benimser ancak önemli bir farkla: Edinim, başkalarına zarar vermemelidir. Yani bir kişi bir kaynağı edinirken başkalarının bu kaynaktan yararlanma hakkını ihlal etmemelidir. Bir diğer deyişle hırsızlık, sömürü veya çıkar çatışması durumlarında bu edinim ilkesi geçerli olmuyor.

Transfer İlkesi: Nozick, bir kişinin meşru bir şekilde edindiği mülkü, başka bir kişiye gönüllü olarak devredebileceğini söyler. Buna göre mülkiyet hakkı iki tarafın da rızasıyla gerçekleşen bir işlemle başkasına devredilebilir. Bu ilke, serbest piyasa ekonomisinin temel taşlarından biridir. Tabii yine bu transferin bir haksızlık durumu yaratmaması gerekiyor.

Düzeltme İlkesi: Nozick, mülkiyet haklarının ihlal edildiği durumlarda, bu ihlalin telafi edilmesi gerektiğini savunur. Adalet, haksız bir şekilde edinilmiş ya da transfer edilmiş mülklerin geri verilmesini veya bu durumun başka yollarla telafi edilmesini gerektirir. Bu ilke, geçmişte yapılan haksızlıkların düzeltilmesi için bir mekanizma sağlar ve mülkiyetin adil dağılımının korunmasına yardımcı olur.

Şimdi gelin bu ilkeleri tek tek örnekleyelim:

Edinim İlkesi Örneği: Diyelim ki bir ormanın kenarında yaşamakta olan Ahmet, kimsenin sahiplenmediği bir alan bulur. Ahmet, bu alanı temizler, tarım yapar, ağaçlar diker ve burayı meyve bahçesine dönüştürür. Ahmet’in bu toprak parçasını kullanarak üzerinde emek harcaması, o toprağı meşru bir şekilde edinmesini sağlar. Ahmet, bu emekle beraber toprağın sahibi olur. O topraktan yetişen ürünleri de satabilir.

Burada Ahmet’in mülkiyeti meşrudur, çünkü bu mülkü edinirken başkasının hakkını ihlal etmemiştir. Ayrıca, Nozick’in Lockean yeterlilik koşuluna göre, Ahmet bu mülkü edinirken başka insanların ihtiyaçlarını karşılayabilecek yeterli kaynak hâlâ mevcuttur.

Transfer İlkesi Örneği: Ahmet’in bahçesinde yetiştirdiği meyvelerden elde ettiği geliri düşünelim. Ahmet, ürettiği meyveleri Mehmet’e satar. Mehmet, bu meyveler için Ahmet’e para öder. Burada, Ahmet meşru bir şekilde sahip olduğu meyveleri, gönüllü bir anlaşmayla Mehmet’e devretmiştir. Mehmet’in mülkiyeti bu süreçte meşrudur, çünkü transfer, iki tarafın da rızasıyla ve adil bir şekilde gerçekleşmiştir.

Düzeltme İlkesi Örneği: Ahmet’in meyve bahçesi olduğunu ve bir gün başka bir kişi olan Ali’nin bu bahçeye izinsiz girerek, meyvelerin bir kısmını çaldığını düşünelim. Ali, bu meyveleri daha sonra başka birine satmıştır. Bu durumda, Ali’nin mülkiyet hakkı meşru değildir, çünkü bu mülkü haksız bir şekilde, Ahmet’in hakkını ihlal ederek elde etmiştir. Bu durumu da devlet düzeltmeli ve Ahmet’e hakkı olanı geri vermelidir.

İşte bu üç ilke ile adalet sağlanır ve herkesin hakkı korunmuş olur. En azından Nozick bu şekilde düşünür. Bu düşünceyi anlatırken de devleti eleştirmeyi atlamaz Nozick.

Nozick, devletin mülkiyetin yeniden dağıtımı yoluyla bireylerin haklarını ihlal ettiğini savunur. Ona göre yeniden dağıtım, bireylerin meşru bir şekilde kazandıkları mülklerin zorla alınması anlamına gelir ve bu bireysel özgürlüğün ihlalidir. Bu nedenle Nozick, refah devleti uygulamalarına ve sosyal adalet politikalarına karşı çıkar. Ona göre adalet, bireylerin mülklerini nasıl kazandıkları ve devrettikleri üzerinden değerlendirilmelidir, bu mülklerin devlet tarafından yeniden dağıtılması üzerinden değil. Bir diğer deyişle, devletin bir haksızlık durumu söz konusu olmadıkça mülkiyet konusunda aldığı hiçbir eylemi desteklemez.

İlk bakışta Nozick son derece kapitalist görünmekle birlikte aslında onun derdi bu değildir. O kapitalizm nedeniyle ezilen ve haksızlığa uğrayanları korumayı amaçlamıştır. Özellikle düzeltme ilkesi ile yapılan haksızlıkların telafi edilmesini ister. 

Bu yönüyle Nozick’e doğrudan bir tanım yapıştırmak zordur. Anlattığı düzene bakacak olursak o kesinlikle bir sosyalist veya marksist değildir. Kapitalist düzene çok uygun bir düzen anlatır ancak tıpkı Rawls gibi onun da anlattığı düzen kapitalizmin saldırgan özelliklerini azaltan ve merkeze adaleti alan bir düzendir. 

Peki siz ne düşünüyorsunuz? Sizce ideal düzen Nozick’in anlattıkları mıdır yoksa adaleti sağlamanın asıl yolu başka mıdır? Her yazımızın sonunda belirttiğimiz gibi cevap her zaman sizde yatıyor. Doğru ve yanlış da yine sizin görüşlerinize göre şekilleniyor.

Kaynakça ve İleri Okuma