Bir Okuma Rehberi: Hızlı ve Yavaş Düşünme

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Kararlarımızı Yöneten Zihinsel Kısa Yollar

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Yeni serimize hoş geldiniz efendim! Bu seri içerisinde büyük yazarların -ki bu yazarların bazıları edebiyat, bazıları felsefe, bazıları ise bilim hakkında yazmıştır- eserlerini inceleyeceğiz. İncelemek derken elbette size kapsamlı bir analiz çıkartacağımızın sözünü veremeyiz ama yazar ve kitabı hakkında bilgi vereceğimizin sözünü verebiliriz! Tabii ki aksiyona geçmedikçe bu giriş kısmı çene çalmaktan ibaret olacaktır, değil mi? O halde oyalanmadan başlayalım!

Yazarımızı Tanıyalım

Bize göre, yazar ve eser arasında derin bir bağ vardır. Sadece kitabı okumak ile yazarı tanıdıktan sonra kitabı okumak arasında fark olacağına inanıyoruz. Bu nedenle kitabımıza geçmeden önce yazarımızı bir tanıyalım isteriz.

Yazarımız yani Daniel Kahneman, 1934 doğumlu bir psikolog ve davranışsal ekonomi uzmanıdır. Davranışsal ekonomi derken kastettiğimiz şey, insanların kararlarını etkileyen psikolojik, sosyal, duygusal ve bilişsel faktörleri inceleyen bir alandır. Geleneksel anlayış, insanların tamamen rasyonel kararlar aldığını ve bir şeyler alırken hep bu şekilde hareket ettiğini söylerken; davranışsal ekonomi bu karar sürecinin tamamen rasyonel olmadığını ve yukarıdaki bilişsel faktörlerden geldiğini iddia eder. İşte Kahneman da bu alanın uzmanıdır. 

İsrail asıllı Daniel Kahneman, İbrani Üniversitesi’nde psikoloji ve matematik eğitimi alıp Kaliforniya Üniversitesi’nde psikoloji eğitimine devam etmiştir. Ardından Berkeley’de psikoloji üzerine doktora yapmıştır. Daha sonra da Princeton Üniversitesi’nde akademik kariyerine devam etmiştir.

Kahneman, kariyerinin dönüm noktası sayılabilecek bir dönemde Amos Tversky isimli ünlü bir psikolog ile çalışmaya başlamıştı. Buradaki amacı da insanların nasıl karar verdiğini anlamaktı. Eh bu amaç belki de bir yüzyıl daha tam olarak sonuca ulaşacak gibi görünmüyor, öyle değil mi? Yine de, birazdan kitapta da göreceğimiz üzere, pek çok sonuca ulaştığını söyleyebiliriz.

Konunun önüne geçmeyelim ama değil mi? Hadi devam edelim! 

Kahneman, insan zihninin karmaşıklığını ve sınırlı rasyonellik içinde nasıl çalıştığını derinlemesine incelemiştir. Kararlarımızı etkileyen bir dizi yanlılık ve sezgi, zaman zaman bizi doğru sonuçlardan uzaklaştırabilir. Ancak, Kahneman aynı zamanda bu bilinçli farkındalığın, daha bilinçli ve etkili kararlar almamıza yardımcı olabileceğini savunur. Hem psikoloji hem de ekonomi alanındaki bu önemli katkılar, yalnızca akademik dünyada değil, iş dünyasında, politika yapımında ve günlük yaşamda da büyük etkilere yol açmıştır.

Tam da bu noktada artık kitabımıza geçebiliriz. Bu sayede hem yazarımızı tanımaya devam eder hem de bu yazının asıl konusu olan kitabımıza yani “Hızlı ve Yavaş Düşünme”ye vakit ayırabiliriz.

Hızlı ve Yavaş Düşünme

2002’de Nobel Ekonomi Ödülü’ne layık görülen bu kitap insan zihninin nasıl çalıştığını ve karar alma süreçlerimizin arkasındaki mekanizmaları açıklamayı hedeflemiştir. Bunu da büyük ölçüde başardığını aldığı ödülle tescillemiştir. Kitap, Kahneman’ın psikoloji ve ekonomi alanlarındaki yıllarca süren araştırmalarına dayanır ve özellikle davranışsal ekonomi ve bilişsel psikoloji konularındaki çalışmalarını içerir. Bu çalışmaların oldukça eğlenceli olduğunu söyleyebiliriz. Hatta birazdan bazılarını birlikte deneyebiliriz!

Kahneman, insan zihninin iki ana sistemde çalıştığını söyler: Sistem 1 ve Sistem 2 (Çok yaratıcı isimler, öyle değil mi?)

Bu sistemlerden ilki olan Sistem 1 aslında kitabın başlığındaki “Hızlı Düşünme” kısmını işaret eder. Bu sistem, genel olarak sezgisel kararlarımızı alan kısımdır. Kararlar bazen mantık dışı veya hatalı olabilir ama bize doğada en çok gereken hızı kazandırabilir. Bu sistem aslında istem dışı çalışan bir sistemdir. Birinin yüzüne baktığımızda duygusunu anlamamız, 2+2’yi toplamamız, kapı çalınca “Kim o?” dememiz gibi pek çok reflekse dayanan çıkarımları bize sağlar. 

Sistem 2 ise kitabın başlığındaki “Yavaş Düşünme” kısmına denk gelir (Asla anlamamıştınız değil mi?) Bu sistem, bilinçli verilen analitik kararları alır. Örneğin, Kahneman’ın örneğine göre 17×24 işlemi gibi kafadan hızla yapamayacağımız bir matematik problemini çözmemiz veya bir havuz şu şu şartlar altında kaç saatte dolar gibi biraz daha karmaşık sorunların çözümünde bu sistem çalışır. Bu sistem çalışırken zihin daha çok yorulur ve genelde daha doğru sonuçlar bulur ama Kahneman sistem 2’nin o kadar da hatasız olmadığını da gözler önüne serer. Bunu da birazdan yapacağız.

Hatta gelin başlayalım!

Tembel 2. Sistem

Diyelim ki sizden hızla ve sezgiyle karar vermeniz gereken bir soru sorduk:

“Bir pinpon topu ve pinpon raketinin fiyatı 1 tl 10 kuruş olsun. Eğer raket toptan 1 tl daha pahalıysa topun fiyatı nedir?”

Bu soru zihnimizde hızla 10 kuruş diye bir cevaba varır. Aslında bu cevap yanlıştır. Çünkü eğer 10 kuruş olsaydı total fiyat 1 tl+10 kuruş +10 kuruş olarak 1 tl 20 kuruş olurdu. Yani doğru yanıt 5 kuruş olurdu. Buradaki hata, 2. sistemin tembelliğe kaçarak cevaba hızlı varmak istemesidir. İşte bu şekilde 2. sistem yanılgıya düşebilir. 

Hadi gelin şimdi bir de sözel bir probleme gidelim. Lütfen derinlemesine düşünüp çözmeye çalışmadan rahatınıza bakın ama olur mu?

“Tüm güller çiçektir.

Bazı çiçekler çabuk solar.

Dolayısıyla bazı güller çabuk solar”

desek ve sizden bunun doğru olup olmadığının onayını istesek muhtemelen çoğumuz ilk seferde doğru diyecektir. Ancak bu hatalıdır. Bunun nedeni, bazı çiçekler çabuk solar derken bu “bazı çiçeklerin” arasında güller olup olmadığını bilmiyor olmamızdır. Yani bu önerme tam olarak doğru olmayacaktır. 

Çerçeveleme Etkisi ve Temsil Sorunu

Kahneman, zihnin bir konuyu nasıl çerçevelediğinin karar almada önemli olduğunu söyler. Mesela, bir hasta doktora gittiğinde ve aşağıdaki iki cümleyi duyduğunda çerçeveleme şekli değişir:

Seçenek 1 (Pozitif Çerçeveleme): “Bu tedaviyle hastaların %90’ı 5 yıl daha sağlıklı bir yaşam sürüyor.”

Seçenek 2 (Negatif Çerçeveleme): “Bu tedaviyle hastaların %10’u 5 yıl içinde hayatını kaybediyor.”

Aslında iki seçenek de aynı şeyi söylüyor öyle değil mi? Sadece birisi zihnin daha çok tercih edeceği “daha sağlıklı bir yaşam” ifadesini geçiriyor. İşte zihin burada 1. seçeneğe yöneliyor. Sıkıntı şu ki, doktor bu durumu 2. seçenekteki gibi açıklarsa hastaların çoğu tedavi olmama yoluna gidebiliyor. Bu da karmaşık kararı verecek olan 2. sistemin nasıl yanılgıya düşebildiğini göstermiş oluyor.

Bir diğer problem temsil sorunu dediğimiz, zihnin önyargılarla dolu olması problemidir. Örneğin, gözlük takan ve elinde kitap olan birisini gördünüz. Muhtemelen ilk düşüneceğimiz şey o kişinin bir edebiyatçı, bilim insanı veya akademisyen olduğudur. Tam tersi şekilde dövmeli, deri ceketli birini gördüğünüzde gerçekten edebiyatçı, bilim insanı veya akademisyen olmasına ihtimal vermememizdir. Bu da bizi yanılgıya itecektir.

Bitmedi, tabii!

Kahneman’a göre, insanlar kayıp yaşama ihtimalinden çok korkarlar. Bir kaybın yarattığı üzüntü, aynı miktarda bir kazancın getirdiği mutluluktan daha büyüktür. Bu nedenle, insanlar genellikle kayıp yaşamamak için riskten kaçınırlar, ancak bu da bazen daha düşük getiri sağlamak için daha temkinli ve düşük riskli seçimler yapmalarına yol açar.

Örneğin, insanlar 100 TL kaybetmenin, 100 TL kazanmanın getirdiği mutluluktan çok daha fazla üzüntüye yol açtığını düşünür. Bu nedenle, insanlar kaybetme korkusu nedeniyle, genellikle daha az risk içeren, ancak aynı zamanda daha az kazanç sağlayan seçeneklere yönelirler.

Tüm bunlar nedeniyle insanlar genellikle hatalı kararlar alır ve mantıklı seçimlerden uzaklaşabilirler. 

Kahneman, bu kitabı yazarken insanların hem düşündükleri kadar mantıklı olmadıklarını hem de kararlarımızı etkileyen faktörleri gözler önüne sermeyi hedeflemişti. Bunu büyük ölçüde başardığını söylemek de yanlış olmayacaktır. 

Siz ne dersiniz peki? Yoksa hala 14 ile 27’yi mi çarpmakla meşgulsünüz? Ya da zihninizi test edip daha büyük işlemlere mi giriştiniz? Biz biliyoruz ki okurlarımız hem hızlı hem de yavaş düşünmenin üstadı olacak bilişsel yeteneklere sahip olacaktır! Aman, yine de siz karar verirken dikkat edin olur mu? 

Kaynakça ve İleri Okuma