Bir Akıl Eleştirisi: Immanuel Kant

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · İyilikten Haz Almak Ahlakı Kirletir

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Başlık biraz ilgi çekici öyle değil mi? Immanuel Kant dediğimiz büyük bir filozof gidip aklı mı eleştiriyor yani? Elbette hayır! Bu noktada başlığın biraz clickbait olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır ama durun! Bu durumun bir nedeni var. 

Immanuel Kant, felsefe tarihinin gördüğü en büyük filozoflardan birisidir ve bunun en büyük nedenlerinden biri de yazdığı “Saf Aklın Eleştirisi” kitabıdır. Burada bu kitabın İngilizce ismi olan “Critique of Pure Reason”’ın doğrudan çevirisi nedeniyle olmuştur. Peki bu kitabı ve tabii ki onu yazan zihni bu kadar özel yapan nedir? 

Kant’ın Önemi

Kant, hayatı boyunca her zaman “gerçek” takıntısına sahip olmuştu. Bilginin doğasını merak etmiş ve bunu aydınlatmak istemişti. Bu nedenle de neler bilebileceğimiz, bilgilerimizin kaynağı ve bilgiyi nasıl edinebileceğimiz gibi konular onun ilgi alanı olmuştu. 

Kant’a göre bilgi, yalnızca nesnelerden gelmiyordu. Aynı zamanda zihnimizde de birtakım altyapıların bulunduğunu düşünüyordu. Bir diğer deyişle, Locke’un “boş levha” teorisine tamamen zıt bir görüşü vardı. Locke, bilginin yalnızca deneyimden geldiğini yani dış dünyanın duyularımız üzerindeki etkilerinden geldiğini savunur. Kant ise bu yaklaşımı tamamıyla reddetmese de eksik bulur ve bilginin sadece deneyimle belirlendiğini değil de zihnimizin de bilgiyi belirleyebildiğini düşünür.

Kant, bilgi türlerini ikiye ayırır: Apriori ve Aposteriori

Bu kavramları biraz daha açmakta fayda görüyoruz. Apriori dediğimiz bilgi türü, deneyim dışından gelir. Matematik, fizik, kimya gibi evrensel ve bizim kabulümüzden bağımsız olan bilgiler böyledir. Bir diğer deyişle tümdengelim diyebiliriz. Aposteriori bilgi ise deneyimle gelişir. Tümevarım da diyebiliriz.

Kant’a göre elbette bilgi türlerini açıklamak yetmez. Bir de üstüne bu bilgileri analiz edebilmemiz gerekir. Bunun için de iki tür analiz yöntemimiz olduğunu savunur: Analitik ve Sentetik Yargılar.

Analitik Yargılar: Bu analiz türünde biz, var olan kavramlardan ve bilgilerden yola çıkarak bir yargıya varırız. Örneğin: “Tüm bekarlar evli olmayan insanlardır.” bu yargı bize yeni bilgi sunmaz ama var olan iki kavramı kullanarak bir yargıya varılır. 

Sentetik Yargılar: Bu da kavramı genişleten ve bize objeye veya duruma dair yeni bilgi sunan durumlarda geçerlidir. Örneğin: “Bu masa kahverengidir.” veya “Bu masa çelikten yapılmıştır.” gibi objeye dair bilgi ve fikir veren çıkarımlarla mümkündür. 

Şimdiye kadar Kant’ın bilgi türlerine ve bu bilgileri nasıl analiz ettiğimize dair düşüncelerine şahit olduk. Bir de bunların ötesinde zihnin nasıl algıladığı kısmı devreye girer. Burada hikaye biraz daha zorlaşacak. O nedenle odağımızı keskinleştirmek hepimizin yararına olacaktır. İşte tam burada yeni bölüme geçmek de yararlı olacaktır.

Fenomen ve Numen

Kant, hem zihnimizin bilgiyi algılama şeklini hem de bilginin bizdeki sınırlarını anlamak için iki kavram tanımlamıştı: Fenomen ve Numen.

Bu kavramları tek tek ele alalım. Fenomen, aslında deneyimlediğimiz dünyadır. Bir diğer deyişle görünendir. Duyusal veriler yani bizim eforsuzca algılayabildiğimiz şeyler bu kavramın içindedir. Örneğin, bir nesneyi “uzakta” ya da “yakında” algılamak. Biz bunu çaba sarf etmeden, tamamen zihnimizin içinde olan bir yapıyla kavrarız ama tabii ki bu deneyimle sınırlıdır. Deneyimi aşan herhangi bir şey fenomene değil Numen’e geçer. 

Fenomen veya görünen bilgi aslında bilimsel bilginin de temelidir. Bunun nedeni kendinde var olan bilimsel kuralların deneyim eşliğinde anlaşılmasına yardım etmektir. Arşimet’in suyun kaldırma kuvvetini kendisi yıkanırken fark etmesi veya Newton’ın elma örneği tam olarak bunun örneğidir. 

Kant, fenomen dünyasında kesin bilginin mümkün olduğunu savunur. Zihin, fenomen dünyasını anlamlandırmak için apriori kullanır ve bu nedenle fenomenler hakkında kesin, düzenli ve evrensel bilgi elde edebiliriz. Kısacası, fenomen bilgiye varmanın kritik bir yoludur.

Numen ise bizim deneyimimize ihtiyaç duymadan var olan şeylerdir. Kant, bunların tam olarak bilinemeyeceğini savunur. Tanrı gibi deneyimimize açık olmayan konularda bizim bilmemiz mümkün değildir. Yalnızca numenlerin bizim fenomen (görünen) dünyamıza olan etkilerini görebiliriz.

Bir diğer deyişle, Kant;bilginin fenomenal düzeyde kesin olduğunu savunur çünkü bu bilgi, zihin tarafından yapılandırılmıştır.

Tamam biliyoruz… Bu bölüm biraz daha zor oldu. Anlatılan şey zor olmasa da Kant’ın anlatımı ve kelime seçimleri konuyu zorlaştırıyor. Ancak telaş yapmayın! Burada fenomen ve numen konusuna bir son verip biraz daha farklı kısımlara yönelebiliriz.

Bilginin Koşulları

Kant’ın epistemolojisi, yalnızca bilgiye ulaşma sürecini açıklamakla kalmaz, aynı zamanda bilginin koşullarını da ortaya koyar. Kant’a göre, bilgi yalnızca öznenin zihinsel yapıları (zaman, mekân vb.) ile nesnelerin doğru bir şekilde örtüşmesiyle mümkündür. O, bilginin yalnızca fenomen dünyasında geçerli olduğunu ve insan zihninin numenle doğrudan ilişki kuramayacağını söyler. İşte bunu da şöyle örnekleyebiliriz: Varsayalım ki fizik kendi kendine var olan bir şey. Biz o kendi kendine var olan fiziğe dokunamayız, deneyimleyemeyiz ama onun kurallarını deneyimlerimizle ve hayatımıza yansımaları ile bilgiye çevirebiliriz. Bu da en azından Kant için, görüneni kullanarak bilgiyi kesin olarak edinebildiğimizi gösteriyor.

Kant’a Gelen Eleştiriler

Kant, felsefe tarih için önemlibir yer tutar. Ondan sonra gelenler ise istemsizce ikiye ayrılır: Kant’a karşı çıkanlar ve Kant’ı savunanlar.

Öyle bir ayrım ortaya atmıştır ki ya hayran ya düşman olmuştur insanlar. Onu savunan ve izinden giden büyük filozoflara örnek olarak Schopenhauer, Gottlieb Fichte, Hegel, Kierkegaard ve Heidegger örnek verilebilir. Bu isimlerin her biri kendi bulundukları alanın tepelerine oturmuş büyük filozoflardır. Ancak yine de Kant, bu kişilerin hayranlığını kazanırken pek çok filozofun da hedefi olmuştu. Peki ama neden? Gelin bunu da inceleyelim.

Elbette Kant’a gelen pek çok eleştiri vardır ancak bu yazıda incelediğimiz alanlara yoğunlaşmayı daha uygun görüyoruz.

Ona gelen en temel eleştiri fenomen ve numen ayrımı üzerine yaptığı kısımdan gelmiştir:

Kant’ın fenomen (görünüşler) ve numen (kendinde şey) ayrımı, bilgi teorisinin temel taşlarından biridir. Fenomenler, insan zihninin apriori kategorileri ve duyusal verilerle yapılandırdığı deneyim dünyasını ifade ederken; numenler bu yapılandırmanın ötesindeki gerçekliktir. Ancak Kant, numenlerin bilinemeyeceğini savunur ve bu durum epistemolojik bir boşluk yaratır. Eğer numenler hakkında hiçbir bilgiye sahip olamıyorsak, onların varlığını nasıl kabul edebiliriz? İşte bu kısımda muhtemelen Kant da köşeye sıkışacaktır. Genel olarak tanımlamaya ve kesinliğe önem veren Kant’ın -ki bunun için onun etik görüşlerinin yer aldığı “Deontoloji” yazısını da okuyabilirsiniz- ta kendisinin bu kesinliği vermeyen bir sistem geliştirmesi zaten onu da rahatsız edecektir. 

Bir diğer eleştiri de onun Apriori anlayışına gelmiştir. Bu eleştirinin biraz daha yeni bir eleştiri olduğunu da eklemeden geçemeyeceğiz. Peki nedir eleştiri?

Yazının başlarınagiderseniz Kant’ın, insan zihninin apriori kategoriler yoluyla bilgiyi yapılandırdığını ve bu kategorilerin tüm insanlar için evrensel olduğunu savunduğunu hatırlarsınız. Ancak bu iddia, insan zihninin tarihsel, kültürel ve biyolojik bağlamlardan etkilenebileceğini düşünen birçok düşünür tarafından sorgulanmıştır. Özellikle çağdaş epistemolojide, bilginin bağlamsal olduğu ve kültürel çeşitlilikten etkilendiği vurgulanır. Kant’ın evrensellik iddiası, bu bağlamda indirgemeci bulunur. Ayrıca, apriori bilginin gerçekten evrensel ve zorunlu olduğu nasıl test edilebilir? 

İşte bu şekilde Kant gibi büyük bir filozof da iki büyük eleştirinin odağı olmuştur. Peki siz ne düşünüyorsunuz? Sizce de Kant’ın bilgiyi ayırdığı kategoriler doğru mudur? Yoksa bilgiyi farklı şekillerde mi ediniriz? Cevabınız her ne olursa olsun dileriz ki bu yazı sizin için “bilgilendirici” olmuştur!

Kaynakça ve İleri Okuma