Neden Hep Başkasından Bekliyoruz?

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Kalabalıkta Donup Kalmak ve FOMO

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Diyelim ki kalabalık bir caddede yürüyorsunuz ve birinin yardıma ihtiyacı var. Kimse kılını kıpırdatmıyor. Siz de durup düşünüyorsunuz: “Acaba birisi müdahale eder mi?” İşte bu tam olarak herkesin yaşadığı sağlam bir psikolojik sorun: Bystander Etkisi.

Bystander etkisi, bizim her zaman aksiyon almakta zorlandığımızı, her zaman bir başkasının zor olanı yapacağına inanmamızdır. Tabii tek sorunumuz bu etki değil. Peki başka sorunlarımız neler?

Mesela, Instagram’da arkadaşlarınızın eğlenceli bir tatilde olduğunu görüp iç geçirdiniz mi? Onlar eğlenceli bir gecelerini paylaştıklarında siz evde reels kaydırırken kötü hissettiniz mi? O zaman da FOMO (Fear of Missing Out-Bir Şeyleri Kaçırma Korkusu) tuzağına düşmüş olabilirsiniz! Günümüz dünyasında hem yardım etmeye çekinip hem de her şeyi kaçırıyormuş gibi hissetmek nasıl mümkün oluyor? Hadi gelin, beynimizin bize oynadığı bu iki ilginç psikolojik oyunu daha iyi anlayalım.

Bystander Etkisi

Bystander etkisi, bireylerin kalabalık bir ortamda birine yardım etme olasılığının azalması durumudur. İlk olarak psikolog olan John Darley ve Bibb Latané tarafından 1960’larda fark edilmiş bir etkidir. Bu etki, 1964’te New York’ta yaşanan ve birçok kişinin tanıklık ettiği Kitty Genovese cinayeti ile popüler hale gelmiştir. Bu gerçekten karanlık bir cinayettir. Kitty Genovese, 1964 yılında kendi evinin önünde saldırıya uğramıştır. New York bildiğiniz üzere kalabalık ve canlı bir şehirdir, öyle değil mi? Hele bir de kalabalık bir mahallede yaşayan Kitty’nin burada, göz önünde bir saldırıya kurban gitme şansı da pek olmamalıdır ama ne yazık ki oldu.

Kitty, evine dönerken birisinin kendisini takip ettiğini fark etti. Bunu fark ettiği anda bağırarak yardım istedi ve evine koştu. Katil onu yakaladığında, Kitty’nin komşusu durumu gördü ve sadece “Onu rahat bırak!” demekle yetindi. Katil her ne kadar o anda görüldüğünü anlayınca kaçsa da kimse Kitty’nin yardımına gelmedi. Öyle ki, katil geri döndü ve Kitty’e tecavüz etti. Katil en sonunda gittiğinde kanlar içinde kalan bir Kitty vardı. Bu sırada kimse polisi aramamış, ambulans çağırmamıştı. 

Çok sayıda kişinin şahitlik ettiği bu olayda kimse duruma en ufak şekilde müdahale etmemişti. Kitty bağırmış, olay da uzun sürmüştü. Herkesin müdahale edecek zamanı vardı. En azından ambulans veya polisi arayacak kadar zahmete girebilirlerdi ancak kimse bunu yapmadı ancak en sonunda bir komşusu onu gördükten sonra polisi aradı ancak artık çok geçti. Şu an tüm okuyucularımızın o şahitlere neredeyse katile kızdıkları kadar kızdığının farkındayız ancak bu kişiler kötü niyetli değillerdi. Onların her biri bir başka tanığın çoktan polisi ve ambulansı aradığını sanıyordu. Bu durum gerçekten şaşırtıcıydı. Darley ve Latane, bu durumun kritik bir önem taşıdığını fark etti ve çalışmalarını bu vakaya yönlendirdi. Görülen oydu ki, insanlar onay alma ihtiyacı duyarlar. Hem sorumluluğu üstüne alıp hata yapmaktan korkarlar hem de bir olay için diğer insanların tepkilerini görmek isterler. Bu da hareketsiz kalmayı beraberinde getirir. Peki bu hareketsiz kalma halinden memnun kalırlar mı?

FOMO

Görünüşe göre insanlar kesinlikle diğer insanların yaşadığı deneyimleri kaçırmaktan korkarlar. Öyle ki bu durum FOMO adını bile almıştır. Kişi, başkalarının daha eğlenceli veya anlamlı deneyimler yaşadığına inanarak stres ve kaygı duyabilir. Bu durum her zaman mevcuttu elbette ancak özellikle sosyal medya çağında arttığı barizdir. Birisinin paylaştığı konser videosu, bir tatil fotoğrafı, iki arkadaşın güzel bir restoranda yediği yemek ve daha pek çok içeriğe maruz kalmak insanları genellikle önemsiz hissettiriyor. İnsanlar, başkalarıyla kıyas yaparak kendilerini yetersiz hissedebiliyorlar. Bu durumda da kendi yaşadıkları deneyimleri değersiz görerek başkalarının yaşadıklarını daha anlamlı görebiliyorlar. Kendini yetersiz hissettiğini belli etmemek için kişi, yaptığı şeyleri abartılı bir şekilde fotoğraflayarak sosyal medyada paylaşma eğilimi gösterebiliyor. Bir başkası da buna bakarak FOMO yaşamaya başlayabiliyor. 

Görebileceğimiz üzere aslında kolaylıkla yaşayabileceğimiz ve yaşadığımız iki tane büyük etki var. Bunlar hareketsiz kalmamıza ve iç sorunlar yaşamamıza neden olabiliyor. Peki şimdi ne yapacağız? FOMO yüzünden her etkinliğe katılmaya çalışıp, yorulacak mıyız yoksa Bystander Etkisi’ne yenilip her şeyin sorumluluğunu başkasına mı bırakacağız? 

Belki de basit bir çözümü vardır. İçimizden gelenleri yapıp artık başkalarının ne dediğini, ne yaptığını umursamayı bırakabilir, böylece gerçekten özgürleşebiliriz. Ne dersiniz? Bunu yapabilecek misiniz?

Kaynakça ve İleri Okuma