Felsefenin Ta Kendisi: Sokrates (MÖ 469 – 399)

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Atina’yı Rahatsız Eden Bilgi Ebesi Sokrates

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Bir ortamda “felsefe” denildiği zaman şüphesiz ki herkesin aklına bir klişe isim gelir ve o da bu yazının konusu olan biricik Sokrates’tir. Birçoğumuz aklımıza bu kadar hızlı ve keskin şekilde gelen Sokrates’in neden aklımıza geldiğini tam olarak bilmeyiz. Elbette bunun nedeni diğer herkesin de bu yargıda olması ve siz ilk felsefe kavramıyla tanışırken sizi tanıştıran kişilerin Sokrates üzerinden tanıştırmasıdır. 

İroniktir ki, birçok kişi Sokrates’in anlatısını bilmez. Sokrates’in Savunması kült olmasına rağmen yine birçok kişi içeriği hakkında bilgi sahibi değildir. Yani Sokrates öyle bir isimdir ki doğrudan akıllara kazınmıştır. Bu yazıda bizim amacımız aklımıza bu kadar hızla gelirken neden geldiğini de ele almak diyebiliriz. 

Kısaca Kimdir Sokrates?

Sokrates, Antik Yunan’ın önde gelen isimlerinden birisidir. Peki neden? Önemli bir asker veya bir siyasi lider midir? Hayır. Sokrates pek fazla “iş” yapmış birisi değildir. Onun işi gezmek ve çevresiyle sohbet etmektir. Sokrates, halk arasında dolaşıp insanlara sorular sorması ve onların bilgilerini sorgulaması ile tanınırdı. Bu sorgulamayı birazdan daha detaylı olarak ele alacağım. Bu sohbetler önemlidir çünkü hayatı boyunca hiçbir anlatısını yazmamış olan bu adamın, bugün bu kadar diyaloğuna hakimsek sebebi bunu apaçık ve herkesin içinde yapmış olmasıdır. “Tamam da eğer Sokrates anlatılarını yazmadıysa kim yazdı?” Diyorsunuz, değil mi? Haklı bir soru. Onun bu sohbetlerini öğrencisi Platon yazmıştı. Tabii, bu konuda tek değildir. Ksenofon, Aristofanes ve Plutarkhos gibi başka isimler de onun hayatı ve konuşmalarını yazmıştı ancak bu konuşmaların her biri farklı bir tondaydı. Aynı sohbet nasıl bu kadar farklı ilerleyebilir?

          Aristophanes                        Ksenophon                              Plutarkhos                                Platon

Burada minik ancak yazının kendisi kadar önemli bir parantez açmak istiyoruz: Sokrates her ne kadar tarihi açıdan var olsa da filozof Sokrates konusunda soru işaretleri vardır. Onun bu kadar fazla ağızdan çok farklı şekilde anlatılması kafada soru işaretleri uyandırmıştır. Yani sorumuz şu: Sokrates’in söyledikleri gerçekten kendi sözleri midir yoksa Platon gibi isimler onun ağzından kendi fikirlerini mi anlatmışlardır? Bir diğer deyişle Sokrates’in düşünceleri gerçekten ona mı aittir? Bunun net bir cevabı ne yazık ki yoktur ama şu kesindir ki Sokrates adında bir adam yaşamıştır ve son derece felsefi sohbetler etmiştir. Yazının kalanında bu şüphemizi biraz daha göz ardı ederek onun anlatılarını ele alacağız. Siz de bizi eşlik edin, olur mu?

Antik Yunan’da Hayat

Sokrates’i ve diğer Antik Yunan dönemine ait filozofları anlamak için yaşadıkları yer ve şartlar hakkında biraz daha bilgi sahibi olunması gerekir. Bunun için felsefenin doğduğu yer kabul edilen bu toplumu biraz daha yakından tanıyalım. Öncelikle Antik Yunan döneminde tek ve nihai bir ülke yoktu. Şehir devletleri vardı. Bunlar arasında en güçlü olanları Atina ve Sparta’ydı. Atina; özellikle demokrasi, sanat, felsefe ve bilim alanlarında öne çıkıyordu. Sparta ise filmlerden de bileceğiniz üzere oldukça iyi savaşçıların yetiştiği bir devletti. Sokrates’e odaklanacağımız için şehir olarak da odağımız Atina olacaktır elbette.

Yunan toplumu, aristokratlar, köylüler, köleler ve zanaatkarlar gibi sosyal sınıflara ayrılmıştı. Antik Yunan’da eğitim ise, özellikle soylu erkek çocukları için önemliydi. Bu dönemde sofistler gibi gezici öğretmenler, gençlere retorik, felsefe ve siyaset dersleri verirdi. Sokrates’in yaşadığı dönemde, Atina demokrasisinin zirvesindeydi. Yine de Peloponez Savaşı gibi gelişmeler nedeniyle yer yer huzursuzluklar oluyordu. 

Antik Yunan’da yetişkin erkekler güç sahibiydi. Kadınların oy hakkı veya başka bir gücü ne yazık ki yoktu. Kölelik oldukça yaygındı. Sokakta köle görmeniz oldukça mümkündü. Öyle ki, Sokrates bir dostuyla sohbet ederken bile rahatlıkla kölelerle denk gelebiliyordu. Hatta bu onun en büyük anlatılarından birisinin temel noktası olan bir sohbete yol açmıştı.

Sokratik Yöntem

Sokrates, bir gün dostu Menon’un evine gider. Amacı yine karşıyı zora sokacak bir sohbet etmektir elbette ve evde bulunan genç bir köle de bu amacına alet olacağından habersizdir. Sokrates, okuma yazma bilmeyen köleyi yanına çağırır ve ona geometri hakkında bir soru sorar. Kölenin elbette geometri eğitimi yoktur ancak Sokrates’in de istediği budur. Sokrates, köleye 2×2 bir kare çizdirir ve bu karenin alanını sorar. Köle, doğru bir şekilde karenin alanının 4 olduğunu söyler. Ardından, Sokrates köleye, bu karenin alanını iki katına çıkarmanın mümkün olup olmadığını sorar. Köle, basitçe kenar uzunluğunu ikiye katlamayı önerir, ancak bu durumda karenin alanının 8 yerine 16 olduğunu fark eder.

Sokrates, kölenin yanılgısını düzelterek, köleye başka sorular sorar ve onu doğru cevaba yönlendirir. Köle, doğru cevapları Sokrates’in yardımı olmadan bulmuş gibi görünür. 

Yani en nihayetinde köle doğru yanıta ulaşır. Sokrates, Menon’a döner ve amacını ağır ağır açıklar. Sokrates, kölenin kesinlikle geometriye dair hiçbir şey bilmediğini, bu metotlara aşina olmadığını ancak kendisinin sorduğu doğru sorularla köleyi doğru sonuca ittiğini söyler. Sokrates aynı zamanda hiçbir şeyin yoktan var olmadığını savunur. Yani kölede geometri bilgisi yok değildir yalnızca oldukça derinlerdedir. Sokrates yalnızca köleye doğru sorular sorarak o bilgiyi hatırlatır ve sonunda da şu sonuca varır: “Bilmek hatırlamaktır.” 

Tabii daha derine indiğimizde Sokrates, insanların aslında reenkarnasyona uğradığını yani dünyaya yeniden geldiğine inanır. Bu nedenle sadece bilincin arka tarafında kalan bu bilgiyi sorularla açığa çıkarır. 

İşte Sokrates’in bu bilgi doğurma veya doğruya yönlendirme metodunun adı “Sokratik Yöntem”’dir. Bu aslında basit bir yöntemdir. Sokrates ortaya bir soru atar. Örneğin “Adalet nedir?” der bir anda. Karşısındaki kişi ilk bakışta doğru görünen bir tanım yapar. Sokrates burada ya bir örnek verir veya adalet tanımına ortak olan bir kavram daha ekleyerek “Bu da adaletin tanımına girmez mi?” gibi bir soru sorar. Karşı tarafın gardı düşer ve acele bir şekilde yeni bir tanım üretir. Bu noktadan sonra Sokrates’in her bir sorusu karşıyı daha da acele yanıtlar vermeye iter. Diyalog bittiğinde ise Sokrates, karşının en düzgün tanımı yaptığını görür ve ona da gösterir. Böylece başlangıçta istenen sorunun çok daha “doğru” bir cevabı verilmiş olur.

Düşünceleri

“Tamam peki Sokrates bu şekilde diyalog kuruyor ama, onun kendi düşünceleri yok mu? Hep soru mu soruyor?” diyorsanız cevap belli. Sokrates’in elbette kendi düşünceleri de var. Her zaman bunları karşıyla paylaşmıyor ancak elbette var. Sokrates öncelikle kişinin bilmediğini kabul etmesini ister ve en çok “Kendini bil” öğretisiyle tanınır. Ona göre bilgelik, kişinin kendi cehaletini kabul etmesinden başlar. Sokrates, erdemin bilgiyle eşdeğer olduğunu savunmuş ve kötülüğün bilgisizlikten kaynaklandığını ileri sürmüştür. “Hiç kimse bilerek kötülük yapmaz” ifadesi, onun ahlak anlayışını özetler. Bir diğer deyişle, insanların çoğunun “biliyorum” demesini müthiş bir cehalet örneği olarak görür ve önce “bilmiyorum” deyip öğrenmenin öne alınmasını ister.

Bu noktada Sokrates özellikle Sofistlerle sorun yaşamıştır. Sofistler, Sokrates’in yaşadığı dönemde Atina’da etkili olan gezgin öğretmenlerdi. Onlar, bilgiye ulaşmanın mutlak değil, göreceli olduğuna inanıyorlardı. Sokrates ise sofistlerin bilgiye yaklaşımını eleştirmiş ve onların öğretisinin maddi çıkar peşinde koşan, yüzeysel bir anlayış olduğunu savunmuştur.

Sokrates, sofistlerle olan tartışmalarında, erdem ve ahlakın para karşılığında öğretilemeyeceğini ileri sürmüştür. Onun sofistlerle olan bu tartışmaları, Platon’un diyaloglarında sıkça yer bulur.

Sokrates ayrıca, Tanrılarla ilgili geleneksel inançları sorgulamış ve Atina’nın gençlerini bu inançlara karşı kışkırttığı iddiasıyla suçlanmıştır. Ancak Sokrates, tanrıların varlığını inkar etmemiş, sadece onların insanüstü güçlerini ve insanlarla ilişkilerini eleştirmiştir. Yani aslında mitolojide şu an bildiğimiz inanışlara karşı çıkmıştır. Tam da bu nedenle herkesin bildiği “Sokrates’in Savunması” ortaya çıkmıştır.

Sokrates’in Savunması

MÖ 399 yılında, Sokrates “gençleri yoldan çıkarmak” ve “devletin tanrılarına inanmamak” suçlamalarıyla mahkemeye çıkarıldı. Savunması sırasında, kendisini suçlayanlara meydan okurcasına konuşmuş, inandığı değerlerden ödün vermemiştir. Burada, “Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir.” sözünü söylemiş ve eklemiştir. “Yine de ben sizlerden daha bilgiliyim. Ben en azından bilmediğimi biliyorum. Siz onu da bilmiyorsunuz.” diyerek felsefe tarihine geçecek bir söz söylemiştir.

Tabii ne yazık ki bu savunma sonuç vermemiştir. Mahkeme, sonunda Sokrates’i ölüme mahkum edilmiştir. Sokrates, bu noktada o kadar sakin kalmıştır ki herkes şaşırmıştır. Rivayete göre, Sokrates ve eşi idam kararı verdikten sonra hücredeyken eşinin ağlaması üzerine Sokrates “Neden ağlıyorsun?” diye sorar. Eşi Ksantippe “Haksız yere seni suçluyorlar” der. Sokrates ise bunun üzerine oldukça sakin bir şekilde “Haklı olarak mı suçlasalardı?” der. Elbette diyaloğun tam olarak ne şekilde olduğu bir soru işaretidir ancak Sokrates’in tavrı konusunda bir bilgi verdiğini söyleyebiliriz. Tabii en nihayetinde onun idamına karar verilmiştir.

İdamı, baldıran zehri içerek gerçekleşmiştir. İdam edilmeden önceki gece öğrencisi Crito onu hücresinde ziyaret etmiştir. Crito, Sokrates’e bir kaçış planı sunmuştur ancak Sokrates bunu kabul etmemiştir. Bu son konuşmada ona Atina yasalarına saygı duyulması gerektiğini ve kaçmayı reddettiğini belirtmiştir. Bu konuşma, Platon’un “Crito” adlı eserinde detaylı bir şekilde anlatılır ve Sokrates’in adalet ve ahlak konusundaki kararlılığını gösterir diyebiliriz.

Kaynakça ve İleri Okuma