Varlık Neden Varlıktır?: Aristo

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Aristoteles ve Değişimin Dört Nedeni

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Gümbür gümbür bir başlık, değil mi? Varlık neden varlıktır sorusunu sorabilen bir filozof var karşımızda. Bu filozof Platon’un öğrencisi olan Aristo’dur. O, kendisinden önceki Antik Yunan’ı tamamen değiştirecek ve çığır açacak bir filozoftur. Öyle ki onun anlatısı bir fizik sistemi ortaya çıkaracaktır ve bu fizik sistemi, 1500’lü yıllarda Kopernik gelene kadar geçerli kalacaktır. Peki bu inanılmaz CV’nin sahibini bir yazıya sığdırabilir miyiz? Eğer onu bütünüyle açıklamak istersek hayır ancak eğer varlığa dair görüşünü açıklarsak şansımız olabilir. Örneğin eğer etik anlatısını buraya eklersek ikinci bir yazı çıkar, tıpkı bu yazı gibi: “Mutsuzsan Ahlaksızsın: Erdem Etiği“. Evet sizin için çoktan çıkardığımız bir yazımız var. Şimdi bu yazıya odaklanalım ama! Hadi gelin başlayalım!

Aristo ve Platon

Aristo’nun madde anlayışına gelmeden önce Platon ile olan bağını açıklamak gerekir. Bu yazıyı tamamen anlamak için de “İdealler Filozofu: Platon” yazımıza göz atmanızı öneririz.

Öncelikle; Aristo, Platon’un İdealar Dünyası kuramını uzun bir süre dinlemiştir ve belirli yönleriyle Platon ile hemfikir olmuştur. Özellikle maddenin devamlı değiştiği kısmında. Platon’un aksine Aristo, bu değişimi açıklamak için İdealar Dünyasını gerekli görmemiştir. Ona göre böyle bir ikinci dünya yoktur ancak madde, değişim niteliğini içinde barındıracak bir maddedir. Yani Platon ile Aristo’nun maddeye verdiği özellikler tam olarak aynı değildir. Platon, idealar dünyasındaki maddenin dünyamıza yansıdığını ve bizim gördüğümüz şeyin gerçek değil, bir yansıma olduğunu savunur. Aristo ise maddenin var olduğunu ve gördüğümüz şeyin durumunu açıklar. Onun için soru şudur: Neden bir tohum ağaca dönüşür? Onu ağaca dönüştüren nedir? 

Bir diğer deyişle, Plato iki ağaç arasındaki farkın onların yansıma oluşuna bağlar ve idealar dünyasında tek bir ağaç olduğunu savunurken; Aristo o iki farklı görüntüyü birazdan bahsedeceğimiz madde yapısına bağlar. Aristo için değişim tıpkı Platon’un düşündüğü gibi devamlıdır ama o, bunu gerçeği görmenin önündeki bir engel olarak görmemiştir. Ona göre değişim maddenin özüne müdahale etmemektedir. 

Aristo ve Madde

Platon, İdealar Dünyası ile elle tutulamayan veya görülemeyen varlıkları bize tanıttı. Bunlar İdealar Dünyasında yer alan ve bizim kedi, at veya daire gibi kavramları düşünebilmemizi sağlayan varlıklardı. Aristo, bu gayrimaddi varlığı reddetmiyor, ancak İdealar Dünyası olmadan bu varlığı doğrudan var olan maddenin içinde görüyordu. Maddenin değişebilmesine rağmen özünü saklayabilmesini de buna bağlıyordu.

Aristo’ya göre madde, içinde değişebilme yetisi taşıyan şeydi. Örneğin; su sıcak ortamda kaldığında soğukluk niteliğini kaybederek sıcaklık niteliğine geçer ve zamanla da formunu değiştirerek gaz haline geçer. Yani suyun formu değişti diye bir anda var olmayı bırakmaz. Madde, bu form geçişi yeteneğini içinde barındıran ve nitelikleri üzerine alıp bırakabilen şeylerdir diyebiliriz. Bir diğer deyişle maddeyi oluşturan şey form veya niteliği değildir. Kimliğinin kesinlikle bir parçasıdır ama doğrudan bundan meydana gelmez.

Daha da öteye gidersek, lise derslerinden hatırlayacağınız “öz” kavramı Aristo için mevcut değildir. Madde bir şeyden meydana gelmez. Madde ta kendisi olarak özdür zaten.

“Tamam da, Platon’un dediği doğru. İki ağaç birbirinin aynısı değil. Aristo bunu nasıl açıklıyor?” derseniz işte burada dört neden anlatısı devreye giriyor. Birazdan orayı da detaylı açıklayacağız.

Potansiyel-Aktüel

Az önce örneğini verdiğimiz “Tohum neden ağaca dönüşür?” sorusu Aristo’nun zaten yola çıkma nedenidir. Buna gelmeden önce Aristo, zaten o tohumu varlık olarak şöyle tanımlar: “Ağaca dönüşebilme yetisine sahip şey”.

Aa? Ama bu tanım sanki potansiyel-aktüel kavramlarıyla ilişkili? Aynen öyle! Aristo, maddenin potansiyelini öne çıkarır. Her madde bir dönüşüm potansiyeli taşır ve madde son bulduğunda o aktüele ulaşır. Örneğin, her insan yaşlanma potansiyeline sahiptir. Bu potansiyeli gerçekleştiremeyebiliriz ancak bu bizim içimizde mevcuttur. Aynı şekilde her tohum büyüyüp ağaç olma potansiyeli taşır. İşte Aristo için potansiyel-aktüel kısmı burada devreye girer. Peki tam olarak potansiyel ve aktüel nedir? Gelin onu da ele alalım:

Potansiyel, Aristo için bir varlığın ya da nesnenin sahip olduğu, ancak henüz gerçekleşmemiş olan yetenek veya imkanlardır. Potansiyel, bir şeyin ne olabileceğini ifade eder. Bunun örneği de şu şekilde verilebilir: Bir tohumun potansiyeli, bir ağaç olmaktır. Tohum henüz ağaç değildir, ancak büyüyüp bir ağaç olma kapasitesine sahiptir.

Aktüel ise, bir varlığın ya da nesnenin potansiyelinin gerçekleşmiş halidir. Aktüel; bir şeyin gerçekten olduğu, varlık kazandığı durumu ifade eder. Yine tohum örneğinden devam edersek aynı tohumun büyüyüp bir ağaç olması, onun aktüel durumudur. Tohum artık potansiyelini gerçekleştirmiş ve bir ağaç olmuştur.

Hepsini birlikte düşündüğümüzde ise son durumu şöyle açıklayabiliriz:

Bir mermer blok, bir heykel olma potansiyeline sahiptir. Bu blok, bir heykeltıraş tarafından yontulduğunda, bu potansiyel aktüel hale gelir ve mermer, bir heykel olur. Mermer blok başlangıçta sadece potansiyel bir heykeldi, ancak sanatçının müdahalesiyle bu potansiyel gerçekleştirildi ve heykel aktüel hale geldi.

Peki madde ne olur da potansiyelden aktüele döner? Rastlantı mı? Olamaz değil mi? O zaman nasıl bilim olabilir ki? Demek ki nedensel olmalı. İşte Aristo için bunun cevabı dört ana neden öğretisinde yatar.

Dört Ana Neden

Aristoteles’e göre, bir şeyin neden var olduğunu veya nasıl oluştuğunu anlamak için dört farklı nedenin (açıklamanın) bir arada değerlendirilmesi gerekir. Bu nedenler şunlardır:

• Maddi Neden

• Formel Neden

• Hareket Ettirici Neden

• Ereksel Neden

Merak etmeyin az kaldı! Şimdi yavaş yavaş bu nedenleri açıklayalım:

1. Maddi Neden (Material Cause)

Bu neden en maddesel nedendir. Bir nesnenin fiziksel maddesi veya yapı taşıdır. Mesela bir masa için maddi neden, onu oluşturan ahşap, metal veya başka malzemelerdir. Bir diğer deyişle ham maddedir.

2. Formel Neden (Formal Cause)

Bu neden bir nesnenin formu, yapısı veya düzenidir; onun “ne olduğunu” belirleyen şekil ve düzenlemedir. Mesela aynı masa için formel neden, masanın şekli, tasarımı ve yapısal planıdır. Yani formel neden, bir nesnenin maddesinin aldığı şekli ve düzeni ifade eder. Bu, nesnenin özü veya doğası olarak da düşünülebilir; yani onu tanımlayan özelliklerdir.

3. Hareket Ettirici Neden (Efficient Cause)

Bu neden az önce verdiğimiz suyun sıvıdan gaza geçmesini açıklayan nedendir. Bir nesnenin veya olayın var olmasına sebep olan dış etken veya etkendir. Bu; hareketi başlatan, bir şeyi oluşturan veya meydana getiren nedendir. Masa örneğinden devam edersek onu yapan marangoz, masanın hareket ettirici nedenidir.

Bir diğer deyişle; hareket ettirici neden, bir şeyin nasıl varlık kazandığını açıklar. Bu, genellikle bir sebep-sonuç ilişkisi içinde, olayın veya nesnenin ortaya çıkmasını sağlayan etken olarak tanımlanır.

4. Ereksel Neden (Final Cause)

Son olarak ereksel neden, Bir nesnenin veya olayın amacı veya gayesidir; bir şeyin “ne için” var olduğunu açıklar. Masanın ereksel nedeni, üzerine yemek koymak, yazı yazmak veya başka işlevleri yerine getirmektir. Ereksel neden, bir şeyin varlık amacını veya nihai hedefini ifade eder. Aristoteles’e göre her varlık ve olay, belirli bir amaç doğrultusunda gelişir ve var olur.

Peki burada şu soru sorulamaz mı: “Tamam ama bunlar hep masa gibi maddelere adapte edilmiş. Peki ya insan? Biz de madde değil miyiz?” Çok doğru! Elbette, bu dört neden bizim için de geçerlidir. Nasıl mı? Hadi gelin sadece insana has örneklerle bu nedenleri yeniden inceleyelim:

Maddi Neden: İnsanın bedensel yapısını oluşturan maddeler (hücreler, organlar vb.).

Formel Neden: İnsanın insan olmasını sağlayan özellikler (genetik yapı, zekâ, anatomik yapı vb.).

Hareket Ettirici Neden: İnsanın var olmasını, büyümesini ve gelişmesini sağlayan dış etkenler (anne-baba, eğitim, deneyimler vb.).

Ereksel Neden: İnsanın varlık amacı ve hayattaki nihai hedefi. 

İşte böylece Aristo’nun madde anlayışını en azından giriş seviyesinde tamamlamış ve anlamış oluyoruz! Zor bir konuydu ama başardınız! Tabii Aristo’nun anlatısının, üzerine kitaplar yazılacak bir konu olduğunu ve bu yazınınyalnızca onun madde anlatısı hakkında olduğunu hatırlatmak isteriz. Onun fiziği ve siyaset anlayışı ayrıca büyük anlatılardır. Yine de hem ahlak felsefesi yazımız hem de bu yazımızla Aristo hakkında önemli bilgiler aldınız! Umarız siz de ereksel nedeninizi gerçekleştirebilirsiniz!

Kaynakça ve İleri Okuma