Demokrasinin Evi: Kısa Antik Yunan Tarihi

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Minos Saraylarından Roma nın Ayak Seslerine

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Yunan coğrafyası, bugün hepimizin bildiği gibi demokrasinin ve özgür düşüncenin doğduğu bir coğrafyadır. Bu coğrafya, sadece özgür düşünce ve felsefeye değil, aynı zamanda büyük savaşlara, hükümdarlara ve olaylara da ev sahipliği yapmıştır. İşte bu yazımızda, Antik Yunan coğrafyasına odaklanacağız ve bu bölgenin Osmanlı’ya kadar olan yolculuğuna göz atacağız.

Erken Dönem (MÖ 2000- MÖ 1100)

Bilinen tarihe göre bu coğrafyanın ilk büyük uygarlıkları bu dönemde ortaya çıkmıştı: Minoan Uygarlığı ve Miken Medeniyeti.

Bu iki medeniyet arasından önce geleni Minoanlardır. MÖ 2000 yıllarında kurulduğu varsayılan bu uygarlık Girit Adası’nda ortaya çıkmıştır ve denizciliğe gönül vermiş bir medeniyettir. Ticaret ve denizcilik yapan bu uygarlık, inşaattan da geri kalmayarak Knossos Sarayı gibi bir yapıyı da inşa etmeyi başarmıştır. Bu saray, dönemini aşacak büyüklükte ve içinde su kanalları barındıracak kadar gelişmişti.

Genel olarak sanat ve mimaride döneminin ötesinde olan Minoanlar önce Santorini Volkanının patlamasıyla gerilemiş, ardından da Mikenler ile yaptıkları savaşlarla çökmüşlerdir. Onları fethettiği gibi tarih sahnesine çıkan Mikenler ise MÖ 1600’lü yıllarda ortaya çıkmıştır. Onlar, tarihte ilk denilebilecek kale şehirlerini inşa etmişlerdir. Bunun yanında bir de kraliyet mezarları vardır. Mikenler, sanat anlamında gerçekten kuvvetli sayılabilecek bir medeniyettir. Bugün bile bilinen Agamemnon’un Maskesi onların anıtlarından çıkmıştır.

———————————————————————————————————————-

BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ?

İlyada ve Odysseia destanları, Mikenleri kahraman ve cesur savaşçılar olarak anlatır. Destanda anlatılış şekillerine baktığımız zaman önemlerini görebiliyoruz.

———————————————————————————————————————–

Elbette Mikenler sonsuza kadar güçlü kalamadı. MÖ 1100 civarında deniz kavimlerinin saldırıları ve iç sorunlar nedeniyle çöktü.

Karanlık Çağ ve Arkaik Dönem (MÖ 1100 – MÖ 800 & MÖ 800- MÖ 500)

Mikenlerin çöküşünden sonra Yunan coğrafyası yaklaşık 300 yıl karanlığa büründü. Bu dönemde şehir devletleri oluşsa da genel olarak ticaretin azaldığı, nüfusun düştüğü ve şehirlerin etki alanlarının daraldığı bir dönem oldu. Yine de zamanın da ilerlemesiyle demir işleyebilecek noktaya gelindi. Bu daha sonra gelecek medeniyetler için çok faydalı olacaktı. En sonunda Atina ve Sparta gibi şehir devletleri ortaya çıktı ve Arkaik Dönem başlarken Yunan toplumu yeniden arşa çıkmaya hazırlanıyordu. 

Bu dönem aslında tam olarak güçlü şehir devletlerinin ortaya çıktığı bir dönemdi. Bu devletçikler tamamen bağımsızlardı. Tepelerinde bir imparatorluk yoktu. Her şehrin kendi yasaları, kendi yönetim biçimi ve kendi dinleri vardı. Tahmin edilene göre maksimum birkaç on bin kişi sayılabilecek nüfusa sahip olan bu şehirler ilginç bir demokrasi ile yönetiliyordu. Demokrasi dediysek elbette Mustafa Kemal Atatürk’ün getirdiği gibi bir yönetim düşünmeyin. Zira halk; vatandaşlar (erkekler), metoikoslar (yerleşik yabancılar) ve kölelerden oluşuyordu.

Çok sayıda şehir devleti vardı yani tabii ki çok sayıda yönetim biçimi de vardı ancak genel olarak monarşi hakimdi. Ya bir kral ya bir aristokrat aile ya da tiranlar vardı. Atina ama? Atina başkaydı. Atina demokrasi ile yönetiliyordu. Halk meclisleri bile vardı ancak dediğimiz gibi, burada da demokrasi henüz tam formuna ulaşmamıştı. Örneğin bu dönemde yalnızca serbest erkekler vatandaştan sayılıyordu. Kadınlar, köle değillerdi ancak vatandaş da sayılmazlardı. Metoikoslar ise Atina vatandaşı olmayan, genellikle başka şehirlerden gelmiş yerleşik yabancılardı; çoğu zaman ticaretle uğraşırlardı.Bu kişilerin de oy verme hakkı yoktu. Köleler ise elbette oy veremiyorlardı. Tabii ki bu sadece Atina içerisindeki düzendi. Kalan yerlerde sınıf ayrımları daha fazla, yönetim çok daha sertti. Bundandır ki felsefe ve demokrasi Atina’da gelişmiş, refah arşa çıkmıştı. Bunun da etkisiyle Socrates, Aristotle ve Platon gibi büyük düşünürler hep Atina’dan çıkmıştı. Tabii onların gelmesine biraz daha vardı. Bu dönemde daha çok Thales ve Anaximander gibi filozoflar ortaya çıkmıştı. 

Tabii ki tüm yazı boyunca Atina’ya odaklanamayız değil mi? Gözümüzü tekrar Yunan coğrafyasına çevirirsek eğer, Arkaik dönemde tarımsal araziler artık yetersiz gelmeye başlamıştı. Bunun da etkisiyle Akdeniz ve Karadeniz üzerinde koloniler kurmaya başlamışlardı. Tabii ki bu koloniler, 2000 yıla yakın süre sonra Amerika kıtasında kurulacak olan kolonilere göre çok daha az alana ve kişiye etki ediyordu ancak belirli çatışmalar da doğuruyordu. Özellikle bu koloni döneminde Yunan şehir devletleri ile Fenikeliler yoğun rekabete girdiler. Dönemin koloni haritasına aşağıdaki görselden ulaşabilirsiniz:

Klasik Dönem (MÖ 500- MÖ 323)

Klasik dönem dediğimizde aslında Antik Yunan dediğimiz anda aklınıza gelecek her şeyden bahsetmiş oluyoruz. Sanat, felsefe ve daha gelişmiş bir toplum yapısı bu dönemde gelişmiştir ancak yine savaşlardan geri kalmamışlardır. Bu dönemin açılışı Perslerden geliyor çünkü MÖ 500 yılından itibaren Persler, yavaş yavaş Yunan şehir devletlerini tehdit etmeye başladı. İlk denemeleri MÖ 490’daki Marathon Savaşı ile oldu. Burada Atinalılar, Persleri yenmeyi başardı. Tabii bu son olmadı. MÖ 480’de Persler yeniden denedi ve Sparta-Atina güçleri bir kez daha galip geldi. Perslerin inadı elbette bitmedi. Bunun ardından 30 yıl daha belirli aralıklarla denemeler yaptılar ancak en sonunda bir kez daha kaybettiler ve Kallias Barışı ile bölgeden tamamen çekildiler. Bu sefer de şehir devletleri arasında sorun yaşanmaya başlandı. Meşhur Peloponez Savaşı ile Atina ve Spartalılar birbirlerine girdi.

Sparta savaşı kazandı ancak genel olarak tüm Yunan devletleri bu durumdan zarar gördü çünkü bunu bölünmeler ve iç savaşlar izledi. En sonunda da MÖ 338’de Chaironeia Savaşı ile II. Filip tüm şehir devletlerini birleştirerek Makedonya’yı kurdu.

Büyük İskender ve Helenistik Dönem (MÖ 323 – MÖ 31)

Onun ardından sahneye bugün adını hepimizin bildiği bir dev ortaya çıktı: Büyük İskender!

İskender, eşsiz bir askeri dehaydı. Ona dair ayrıca bir yazı geleceği için bu yazıda detaylarına girmeyeceğiz ancak buna rağmen birazdan bahsedeceğimiz CV’nin sizi etkileyeceğine inanıyoruz. İskender, sadece 15 sene içerisinde Pers İmparatorluğu’nu tamamen yıktı; Mısır’a, Mezopotamya’ya ve hatta Hindistan’a kadar ilerledi. Bu inanılmaz bir başarıydı. O ana kadar hiçbir devlet bunu başaramamıştı. Roma bile bu hıza sahip değildi ancak tez başarı tez düşüşü de beraberinde getirdi. 

MÖ 323’te İskender’in hayatını kaybetmesiyle beraber tüm mirası aniden çöktü çünkü kurduğu imparatorluk, generalleri arasında bölündü. Bunun sonucunda 3 büyük krallık kuruldu:

1. Ptolemaios Krallığı (Mısır)
2. Seleukos Krallığı (Mezopotamya ve İran)
3. Antigonid Krallığı (Makedonya ve Yunanistan).

Bunlar arasında Ptolemaios Krallığı, daha önce Mısır Tarihi yazımızda bahsettiğimiz Kleopatra’nın da sahneye çıkacağı bir krallıktı. 3 krallık da zamanla Roma’nın yükselişiyle ortadan kalktılar. Zira bu krallıkların tamamı MÖ 31’e kadar Roma tarafından fethedildi.

———————————————————————————————————————-

BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ?

Büyük İskender, Aristo’dan felsefe, bilim, tıp ve edebiyat dersleri aldı ve her zaman ondan övgüyle bahsetti. 

———————————————————————————————————————–

Tabii kısa sayılabilecek ömürlerine rağmen bu başarıyı kesinlikle aşağı çekemeyiz. Kurduğu imparatorluk uzun ömürlü olmasa da bugün bile onun öncüsü olduğu “Helenistik Kültür” konuşulmaktadır. Peki bu kültür tam olarak nedir?

Helenistik Kültür, Büyük İskender’in fetihleri sonrası (MÖ 4. yüzyılın sonlarından MÖ 1. yüzyıla kadar) gelişen ve Yunan kültürünün Doğu ile sentezlenmesiyle ortaya çıkan büyük bir dönüşümdür aslında. Bu dönemde Yunan sanatı, felsefesi, bilimi ve dili Akdeniz’den Orta Asya’ya kadar geniş bir coğrafyada yayılmış ve diğer kültürlerle iç içe geçmiştir. Helenistik Dönem, MÖ 323’te Büyük İskender’in ölümüyle başlayıp, MÖ 31’de Roma’nın Mısır’ı fethetmesiyle sona ermiştir. İstediği kadar sona ersin, dönem sona erse bile kültür elbette devam etti. “Ya tamam ama hala bu kültürü tam olarak anlatmadınız?” diyorsanız hadi biraz daha devam edelim. 

Doğu kültürü, her zaman duygunun ve isteğin yüksek olduğu bir kültürdü. Yunan kültürü ise özellikle klasik dönemde daha dengeli ve daha idealize edilmiş bir sanatı taşıyordu. Bu iki kültür birleşince ortaya ilginç bir sonuç çıktı. Çok daha dramatik ve gerçekçi eserler Yunan heykelciliğiyle birleşti ve barok sanatın ilk izleri ortaya çıktı. Tabii ki bu kadarla da kalmadı. Yunan coğrafyasının üstün olduğu bilim, artık Mısır, Mezopotamya gibi yerlere de yayıldı. Özellikle Öklid ve Arşimet gibi isimlerle beraber bilim bu coğrafyalarda hız kazandı. Bu daha sonra Bizans kültürünün de büyük bir parçası olacaktı. 

Sonuç olarak baktığımızda Antik Yunan tarihi, insanlık medeniyetinin en parlak dönemlerinden birini temsil eder. Denizciliğin dalgalı dünyasından, felsefenin derin sorgulamalarına; sanatın ve bilimin altın çağından, imparatorlukların yükselişine ve çöküşüne kadar uzanan bu dönem, modern dünyayı şekillendiren önemli dönemlerden biridir. Arkaik Dönem’in şehir devletleri, Klasik Dönem’in demokratik idealleri ve sanatsal zirvesi, Helenistik Dönem’in kültürel sentezi ve Büyük İskender’in fetihleriyle şekillenen dünya, tarihin en büyük dönüşümlerinden birine sahne olmuştur. Sonunda Roma’nın hâkimiyetiyle Antik Yunan bağımsızlığını yitirse de onun mirası felsefede, sanatta, bilimde ve hatta günümüz hukuk ve siyasetinde yaşamaya devam ediyor. Antik Yunan, yalnızca bir çağ değil, insan düşüncesinin sonsuz arayışının bir simgesidir.

Kaynakça ve İleri Okuma