Orhan Veli: Şiiri Sokağa İndiren Adam

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Orhan Veli ve Şiirin Sokak İhtilali

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Türk şiiri, uzun yıllar boyunca belirli kuralların, ölçülerin ve süslü anlatımın hüküm sürdüğü bir alandı. Divan edebiyatının ağır dili, hece şiirinin kalıpları ve halk edebiyatının geleneksel yapısı, şairleri belirli sınırların içine hapsediyordu. Ta ki Orhan Veli’ye kadar! 1940’ların başında üç genç şair, bu köklü yapıyı sarsacak cesareti gösterdi. Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rifat.

Bu üç şair, şiirin sadece sanatçıların değil sokaktaki insanın da bir parçası olması gerektiğine inanıyordu. İşte bu inançla, süslü ifadeleri, mecazları ve kalıplaşmış estetik kaygıları bir kenara bırakarak Garip Hareketi’ni başlattılar. Bu hareket, yalnızca bir şiir anlayışını değil, edebiyatın toplumsal konumunu da değiştirdi. Peki, Orhan Veli ve arkadaşları tam olarak neye karşı çıktılar ve Türk şiirini nasıl dönüştürdüler? Bu yazımızda hem Orhan Veli’nin hayatına hem de bu yolda yanında olan ve en az onun kadar iyi şairler olan Melih Cevdet ile Oktay Rıfat’ın yaptıklarına odaklanacağız!

Orhan Veli’nin İlk Yılları (1914-1940)

Orhan Veli, 13 Nisan 1914’te İstanbul’da doğdu. Babası Mehmet Veli Kanık, Cumhurbaşkanlığı Armoni Orkestrası’nda görevli bir müzisyendi. Bu nedenle çocukluğu sanat ve kültürle iç içe geçti.

İlköğrenimine Galatasaray Lisesi’nde başladı ancak daha sonra Ankara’ya taşınınca Gazi İlkokulu’nda devam etti. Ortaokul ve lise eğitimini Ankara Erkek Lisesi’nde tamamladı. Burada Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday ile tanıştı; bu üçlü, ileride Garip Akımı’nı kuracakolan edebi dostluklarını burada başlattılar. Orhan Veli, başlangıçta geleneksel şiire karşı değildi. Hatta babasının işine olan ilgisi nedeniyle daha çok geleneksel sanata ilgi duyuyordu. Bu görüşleri 1935 ve sonrasında yükselecekti. Bundan öncesi mi?

1932’de İstanbul Üniversitesi’nde Felsefe eğitimine başladı ancak nedenini bilmediğimiz bir sebepten okulu yarım bıraktı. Bunun ardından MEB’in Tercüme Bürosu’nda çalıştı. Aynı dönemde Fransızca’ya yoğun bir ilgi beslemeye başladı. Zaten eğitim olarak Fransızca bilgisi vardı. Bu durum onun özellikle Batı edebiyatını yakından takip etmesini sağladı ve şiir anlayışının temel taşlarından biri oldu.

Kısa süre içerisinde hem Batı hem de geleneksel Türk edebiyatı ilgisi karşı karşıya geldi ve genç Orhan Veli iki tarafın hem ortak hem zıt özelliklerini gördü. Belki de bundandır ki kendi görüşleri net bir şekilde oluştu. Melih Cevdet ve Oktay Rifat ile de uyuşan bu yeni görüş ile beraber Garip Akımı doğdu.

Garip Hareketi

Bu hareketi anlatırken elbette sadece Orhan Veli üzerinden devam edemeyiz. Zira burada 2 büyük şair daha devreye giriyor. Bu üçlü, 1941 yılında “Garip” adında bir şiir kitabı çıkardılar. Orhan Veli’nin öncülüğünde şekillenen bu akım, Türk şiirinde kuralları ve kalıpları yıkarak, edebiyatın toplumla daha iç içe olmasını amaçladı. Bu hareketi anlamak için onun hangi değerlerle mücadele ettiğini ve şiire getirdiği yenilikleri iyi kavramak gerekir.

En basit tabiriyle bu akım, geleneksel şiire karşı bir başkaldırıdır. Klasik şiirde olmaması teklif dahi edilemeyecek olan ölçü, uyak ve kafiye yapısı onların şiirinde yoktu. Halk edebiyatı, Divan edebiyatına kıyasla daha serbest olmasına rağmen Garip hareketi onlara bile uymuyordu. Aynı zamanda klasik şiirde seçilen aşk, doğa, milliyetçilik, kahramanlık gibi temalar Garip hareketinde yoktu. Peki Garip hareketinde ne vardı?

Garip şiirinde sade bir dil, kafiyesiz bir anlatım ve halkın konuştuğuna yakın bir yazım vardı.

“Hiçbir şeyden çekmedi dünyada

Nasırından çektiği kadar…”

Örneğin bu satırlar Orhan Veli’nin Kitabe-i Seng-i Mezar şiirinden alınmıştır. Görebileceğiniz üzere ne ölçü ne kafiye ne uyak vardır. Hatta konu da epik değildir. Garip hareketi bir tepki hareketi olduğu için bunu da absürt bir şekilde yapıyorlar elbette. İroni ve eğlenceli bir dalga geçmenin söz konusu olduğunu da söyleyebiliriz. Normalde Orhan Veli’nin klasik şiiri de pekala yazabildiği ve o temaları da işleyebildiğini “Anlatamıyorum” ve “İstanbul’u Dinliyorum” şiirlerinden biliyoruz. Bu şiirler, Türk şiir tarihinin en duygulu ve en bilinen şiirlerinden olmuştur. Bu durum onun, Melih Cevdet’in ve Oktay Rifat’ın aslında ne kadar başarıyla bunu yapabileceklerini gösterir.  Onların derdi şiirin anlaşılması için özel bir eğitime gerek olmadığını ve herkesin günlük diliyle ifade edilebileceğini göstermekti. Sanatın sanat için değil, halk için olması gerektiğini vurgulayarak mecaz, istiare ve süslü anlatımları gereksiz buldular.

Elbette bu üçlünün bu hareketi tepki çekecekti. Yahya Kemal, Ahmet Hamdi Tanpınar ve Necip Fazıl Kısakürek gibi usta şairler, onları şiiri öldürmekle suçladı. Kendilerince haklılardı da. Geleneksel şiire göre bu şiir falan değildi. Yine de hem Batı’da hem de Nazım Hikmet gibi Türk şairleri ile beraber ölçü, kafiye ve uyak zorunluluğu terk edilmişti. Yine de bu eleştiriler çığ gibiydi. Peki bu, genç Orhan Veli’nin umurunda mıydı? 

Orhan Veli’nin Son Yılları

Orhan Veli yürüdüğü yolda mutluydu. Kendisini edebiyata daha da vermek istiyordu. Bu nedenle 1947’de memuriyetten ayrıldı ve Yaprak dergisini çıkarmaya başladı. Ancak dergi ekonomik nedenlerle uzun ömürlü olamadı. Son yıllarında çeviri ve gazetecilik yaparak geçimini sağladı. 1950’de Ankara’da bir belediye çukuruna düştü. Bu talihsiz kaza onun ölümüne neden olacaktı. İlk etapta ne o ne de çevresindekiler durumu ciddi bir durum olarak gördü.Sonuçta iyi görünüyordu ancak birkaç gün sonra beyin kanaması nedeniyle sadece 36 yaşındayken hayatını kaybetti.

Orhan Veli’nin yaşamı ve şiir anlayışı birbiriyle iç içe geçmişti. O, hayatı olduğu gibi, süssüz ve olduğu gibi anlatmaya çalıştı. Ölümünden sonra bile, eserleri Türk şiirinde etkisini sürdürdü ve Garip akımı, birçok şair için ilham kaynağı oldu. Bugün hâlâ dizeleriyle kalbimizi sarar, içimizi ısıtır.

“İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı

Önce hafiften bir rüzgar esiyor;

Yavaş yavaş sallanıyor

Yapraklar, ağaçlarda;

Uzaklarda, çok uzaklarda,

Sucuların hiç durmayan çıngırakları

İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı.”

Sonuç olarak Orhan Veli ve Garip Hareketi, Türk şiirinde kalıpları yıkarak yeni bir dönemin kapısını araladı. Şiiri seçkin bir zümrenin uğraşı olmaktan çıkarıp sokaktaki insanın dünyasına taşıdı, onu gündelik hayatın içinde, yalın ve doğal bir biçimde var etmeyi başardı. Ölümünden sonra da etkisini sürdüren bu anlayış, modern Türk şiirinin temel taşlarından biri haline geldi. Bugün hâlâ Orhan Veli’nin dizelerinde, yalnızca şiirin değil, yaşamın da en saf ve samimi hâlini bulmak mümkün.

Yazımızı Müşfik Kenter’in unutulmaz sesinden “Bir Garip Orhan Veli” şiiriyle bitirmek isteriz. Şiirle kalın!

Kaynakça ve İleri Okuma