Komünizmin Kurucusu: Karl Marx

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Kapitalizmin Saatli Bombası ve Artı Değer

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Felsefe tarihinde birçok tartışma vardır. İdealizm-Materyalizm-Realizm tartışması, Teizm-Ateizm tartışması, iyi bir yaşam nasıl olmalı tartışması ve daha niceleri… Bu tartışmaları başlatan filozoflar da adlarını tarihe yazdırmışlardır. Örneğin, Platon’un idealar dünyasını anlatmasıyla beraber materyal dünya diye algıladığımız şeyin gerçekliği sorgulandı ve bu kendinden sonra büyük tartışmalara neden oldu ki etkileri de hâlâ sürüyor. İşte bu şekilde Platon’a göre çok daha yakın tarihte yaşamış bir filozof da kendisinden sonra geleceklerin hararetle tartışacağı bir sistem sunmuştu: Karl Marx.

Karl Marx Kimdir?

Marx, kapitalist sistemi derinden eleştiren bir sistem kuracaktı. Peki, bunu neden ve nasıl yapacaktı? Bu sorunun yanıtını vermeden önce gelin onu biraz daha yakından tanıyalım.

Karl Marx, 1818’de bugünkü Almanya’nın, o zamanki Prusya’nın Trier şehrinde doğdu. Zengin bir avukat olan babası, aydınlanma düşüncesine ve liberal değerlere sahipti. Marx, Bonn Üniversitesi’nde hukuk okuduktan sonra Berlin Üniversitesi’ne geçiş yaptı,burada felsefe ve tarih üzerine yoğunlaştı. Berlin’de, genç Hegelciler grubuyla tanıştı ve bu, onun düşünce dünyasında önemli bir etki yarattı.

Marx, gazetecilik kariyerine başladı ve politik olarak aktif hâle geldi. Ancak radikal fikirleri nedeniyle Almanya’dan Fransa’ya, ardından Belçika’ya ve en sonunda İngiltere’ye göç etmek zorunda kaldı. Londra’da, hayatının büyük kısmını geçirdi ve burada Friedrich Engels ile yakın bir iş birliği içinde çalışarak komünist ideolojiyi geliştirdi. 

Bu sıkıcı biyografiden çıkarmamız gereken iki  ders var. Bunlardan ilki Marx’ın oldukça varlıklı bir ailede büyümesi. Yani o, zengin bir ailede büyümesine rağmen anlatacağı ideoloji kendi gibi yetişenlerin, kendisi gibi yaşayanların arkasında durmayacağı bir sistem sunacaktı. Daha da ilginci, var olan sistemin Marx’a faydası varken, kendi anlatacaklarının hiçbir katkı sunmayacağı gerçeğidir. İkinci ders ise Marx’ın felsefe ile yakın bir ilişkisi olduğudur. Bu da sistemini kurarken ona yardımcı olacaktır.

Tamam peki. Altyapıyı anladık. Ya sonuç? Marx ne yaptı da Marx oldu?

Das Kapital

Öncelikle kısaca Das Kapital’in ne anlattığını anlayalım, öyle değil mi? Marx’ın Das Kapital veya Kapital adlı eseri, kapitalist sistemin işleyişini analiz etmeyi amaçlayan bir çalışmadır. Marx, kapitalizmin temel çelişkilerini, sömürü mekanizmalarını ve bu sistemin nihai olarak nasıl çökebileceğini ortaya koymayı hedefledi. Bu nedenle de oldukça uzun ve detaylı bir şekilde kapitalist sistemin açıklarını hem ahlaki hem de daha çok ekonomik bir boyutta inceledi. Bu eseri yazma motivasyonu, işçi sınıfının yaşadığı sömürüyü ve adaletsizliği bilimsel olarak açıklamak ve bu sistemi değiştirmek için bir temel oluşturmaktı. Marx, kapitalist üretim biçiminin nasıl değer ürettiğini, sermaye birikimini ve sınıf mücadelesinin kaçınılmazlığını göstermek istedi. Bu nedenlerle yola çıkan Marx tüm bunları gösterebildi mi peki? Gerçekten etkili oldu mu? Gelin, beraber görelim.

Das Kapital üç cilt olarak planlanmıştır ancak Marx, sadece birinci cildi kendi yaşamı sırasında tamamlayıp yayımlayabildi. Diğer iki cilt, onun ölümünden sonra Friedrich Engels tarafından düzenlendi ve yayımlandı. Engels, onun düşüncelerini paylaştığı ve Das Kapital öncesinden bu yana birlikte hareket ettiği birisiydi. O nedenle en azından genel değerlerin tutarlı olduğunu varsayabiliriz.

Peki bu kitap neler anlatıyor?

Das Kapital’ın 5 ana konuyu ele aldığını söyleyebiliriz:

1. Meta ve Değer Teorisi
2. Artı-Değer ve Sömürü
3. Makineleşme
4. Sermaye
5. Kapitalizm Eleştirisi

İşte bu 5 ana konu Das Kapital’i oluşturan ve Marx’ı özetleyen konulardır. Şimdi bu konuları tek tek inceleyelim.

Meta ve Değer Teorisi: Marx, kapitalist ekonominin temel birimi olarak “meta” kavramını tanımladı. Hayır hayır sosyal medya platformu olan değil. Meta, tüketim için üretilmiş herhangi bir ürünü anlatır ve iki temel değeri vardır: kullanım değeri (bir nesnenin insan ihtiyaçlarını karşılama kapasitesi) ve değişim değeri (bir nesnenin diğer mallarla değiştirilebilirliği). Yani bir ürünü var eden iki değer bunlardır. Değer teorisi ise Marx’ın ekonomik analizinin temel taşıdır. Marx, bir metanın değerinin, içerdiği “soyut emek” miktarına bağlı olduğunu savunur. Bu, bir malın üretimi için harcanan ortalama toplumsal olarak gerekli emek miktarıdır. Bu teori, kapitalist toplumun meta üretiminin nasıl işlediğini anlamak için kritik öneme sahiptir. “Offf Türkçe anlat!” diyorsanız bence de haklısınız. Sanırız Marx’ın bu başyapıtının gerçekten zor okunması sadece uzunluğundan değil bu karmaşık anlatımdandır. Gelin örnekleyelim:

Varsayalım ki sizin bir oyuncak fabrikanız var. Bu fabrikada oyuncaklar üretiliyor, değil mi? Şimdi, bu oyuncaklar iki şekilde değerli olabilir:

Bir oyuncak, onunla oynayabildiğimiz sürece değerlidir. Eğer oynamayı bırakırsak veya oynamak için gerekli olan özellikleri kaybederse artık değerli değildir. İşte, kullanım değeri budur. Peki aynı oyuncak, bir dükkânda satılabilir ve başka bir şeyle takas edilebilir, değil mi? Yani bir aksiyon figürünü, bir başka ürün ile değiştirebilirsiniz. İşte bu takas da bir koz olarak değerli olduğu için değişim değeridir.

Artı-Değer ve Sömürü: Marx’a göre kapitalizm, işçinin emeğini satın alır ve bu emekten daha fazla değer üretir. Bu fazla değer, “artı-değer” olarak adlandırılır. Kapitalistin kârı, işçinin ürettiği değerden ödediği ücretin çıkarılmasıyla oluşan bu artı-değere dayanır.

Sömürü, işçilerin ürettikleri değerin bir kısmının kendilerine ödenmemesi ve kapitalistlerin bu değeri kâr olarak almasıyla gerçekleşir. Bu sömürü mekanizması, kapitalizmin temel çelişkilerinden biridir. Örneklersek; varsayalım ki siz bir çiftçisiniz ve pamuk yetiştiriyorsunuz. Bir fabrika sahibi geldi ve sizden bu ürettiğiniz pamuğu 100 TL’ye aldı. Daha sonra gidip onu bir gömleğe çevirdi ve o gömleği 1000 TL’ye sattı. O 10X para kazanırken siz X para kazanmış oldunuz. Bu da ister istemez aranızda bir gelir eşitsizliği yaratmış oldu. Marx’a göre aradaki bu fark çok fazla ve hakkaniyetli değil.

Makineleşme ve İşçinin Durumu: Marx ne zaman yaşamıştı? 1818 ve 1883 yılları arasında. Peki Sanayi Devrimi ne zaman başladı? 1760’tan itibaren. Bu ne demek? Devrimin en hızlandığı dönemlerde Das Kapital çıktı demek. Yani Marx, bu dönemde makineleşmenin işçi sınıfı üzerindeki etkilerini yakından görmüş oldu. Marx, makinelerin üretim sürecine dahil edilmesiyle işçilerin işinden edilmesi, emeğin daha da değersizleşmesi ve işsizlik oranlarının artması gibi sonuçlara dikkat çekti. Yani geçmişte bile o gömlek örneğindeki 9X’lik fark varken artık o fark 20X olmuştu. 

Sermaye Birikimi: Marx, sermaye birikiminin kapitalizmin temel hareket gücü olduğunu belirtir. Sermaye, sürekli olarak büyümeli ve yeniden yatırım yapılarak artırılmalıdır. Ancak, bu süreç aynı zamanda kapitalist toplumda büyük eşitsizliklere ve sınıf çatışmalarına yol açar. Sermaye birikimi, işçi sınıfının yoksullaşmasına ve kapitalistlerin giderek daha fazla zenginleşmesine neden olur. Aslında para kazanmanın temel amaç hâline gelmesiyle sürekli kar amaçlanır ve devamlı olarak kasada daha fazla para kalması hedeflenir. Az önce açıkladığımız artı değer ve sömürü kavramlarında da gördüğünüz örneğin sürekli tekrarlanması o farkı iyice arttırır ve artık arada bir uçurum oluşur. İşte Marx’a göre kapitalizmin en büyük zararı budur.

Kapitalizmin Yıkılması: Marx, kapitalizmin doğası gereği krizlere eğilimli olduğunu ileri sürer. Bu krizler, aşırı üretim, yetersiz talep, ve sermayenin birikim süreçlerindeki dengesizliklerden kaynaklanır. Marx’a göre, bu tür krizler, kapitalizmin kendi çelişkilerinden doğar ve bu çelişkiler birikerek sonunda kapitalist sistemi çökertecek bir devrime yol açacaktır.

İşte böylece Das Kapital ortaya çıktı. Marx, bu eserle kapitalizmi elbette yıkmadı. O, bunu yazalı 150 seneyi geçti ve bu süreçte kapitalizm daha da hız kazanmış oldu. Yine de onun anlatıları bugün kapitalizmi rayında tutmaya çalışan kişiler ve nesiller oluşturdu. Komünizmin uygulunabilirliği bir soru işaretidir. O nedenle hangi ideolojinin gerçek hayatta daha geçerli olacağı bilinmez ancak Marx’ın felsefe tarihinde bir çığır açtığı kesindir. 

Özetle, Das Kapital, sadece ekonomi teorisi üzerinde değil, aynı zamanda sosyoloji, siyaset bilimi ve felsefe gibi alanlar üzerinde de derin etkiler bırakmıştır. Marx’ın eserleri, özellikle işçi hareketleri, sosyalist ve komünist partilerin ideolojilerinin şekillenmesinde belirleyici olmuştur. Kapitalizmin eleştirisi ve işçi sınıfının kurtuluşu üzerine kurulan bu teori, 19. yüzyıldan 21. yüzyıla kadar çeşitli sosyal hareketlere ilham kaynağı olmuştur.

Kaynakça ve İleri Okuma