Etik ve Ahlak Farkı: Kavramlar Arasındaki İnce Çizgi

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Etik ahlaka giden bir haritadır

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Günlük hayatlarımıza devam edebilmemiz, değerlerimizi inşa edebilmemiz ve sorun çözebilmemiz için gereken en önemli yetkinliklerden birisi kavramlar konusundaki bilgimizdir. Bizi çocuklardan ayıran en önemli farklardan biri de budur. Örneğin, sobanın ne olduğunu gerçekten anladıktan sonra hiçbirimiz artık sobanın sıcak yüzüne temas etmeyiz. Elbette kavramlar her zaman soba gibi somut ve apaçık şeyler olmuyor. Yine küçük bir çocuğu baz aldığımızda, bir çocuğun ölüm kavramına olan yaklaşımının bir yetişkininkinden çok daha farklı olduğunu görürüz. Akademik dünyadan günlük yaşamlarımıza kadar hemen her alanda kavramlar hakkında bilgi sahibi olmamız, o konu üzerinde fikir üretebilmemizi sağlar. Fikir üretebilmek ise felsefenin olmazsa olmazlarındandır. Peki ben size felsefe içerisinde oldukça gerekli olan iki kavramın birbirine çok karıştığını söylesem? Etik ve Ahlak.

Adalet Üzerinden Durumu Anlayalım

Belki şu an eş anlamlı iki kelime gördüğünüzü düşünüyorsunuz, belki de farklı olduklarını bildiğiniz ancak asıl anlamlarını tam olarak bilmediğiniz iki kelime gördüğünüzü düşünüyorsunuz. Her şekilde gelin bu iki kavramı biraz daha yakından tanıyalım. Öncelikle bu iki kavram arasındaki ilişkiyi anlamamız gerekmekte. Bunu da yine iki kelime üzerinden beraber yapalım. Bu kelimeler de adalet ve yasa olsun. Birçoğumuz için bu iki kavramın ne olduğu çok bellidir. Adalet, her ne kadar kolay tanımlanamayacak olsa da gelin bir deneyelim. Adalet, bir çatışma sonucu en hakkaniyetli yoldur aslında. O yol, bizim tarafımızdan icat edilmemiştir. Adalet, tıpkı matematik, gezegenler veya zihin gibi bizden çok bağımsız var olan bir kavramdır. Yani adaleti biz yaratmayız, az önceki yol metaforundan devam edersek biz ancak çatışanları adalet yoluna taşımaya çalışırız. İşte bunu da yasalar veya hukuk yapar. Toplumun olduğu ilk andan bu yana adaleti sağlamak için türlü yöntemler benimsenmiştir. Hammurabi kanunlarından ilk yasa denemelerine kadar adaleti sağlama amacıyla yola çıkılan her şey bu kavramlara dahil olabilir aslında. Yani kısacası; adalet amaçken yasalar, hukuk, kanunlar vb. kavramlar ise araçtır. O araçların amacı adalete ulaşmaktır yani.

Ahlak ve Etik

İşte bu adalet-yasa ilişkisinin tıpatıp aynısı etik ve ahlak için de mevcuttur. Ahlak amaçken etik araçtır. Yine de önce gelin bu iki kavramı da baştan tanıyalım. Ahlak, adaletten bir noktada farklıdır. Ahlak dediğimiz kavram yanına mutlaka “iyi” ve “kötü” kavramlarını almak zorunda. Ahlaklı bir hayat dediğimizde “iyi bir hayat” demiş oluruz aslında. Bu kavramsal açıdan da bundan pek uzak değildir. İngilizcede ahlak felsefesi için sorulan ilk soru “How to live a good life?” yani “Nasıl iyi bir hayat yaşarız?” sorusudur. Dolayısıyla ahlak aslında arkasında mutlaka iyi kavramını ve buna bağlı olarak kötü kavramını barındırmak zorundadır. Peki iyi nedir? Kötülük iyinin zıttı olacağı için, iyiyi tanımladığımızda o da zaten ortaya çıkacağı için, matematiğimizi iyi üzerinden kuralım. İyi deyince bizim günlük hayatta kullandığımız ilk kelime anlamıyla gelmesin aklınıza. Birisine “iyi misin?” demenizle bu iyi kavramı tam ortaya çıkmıyor. Aslında ahlak kapsamında iyi birçok filozof tarafından farklı tanımlanmıştır, ama özünde mutlak doğru veya nihai iyi gibi düşünebiliriz. Diğer iyi kavramlarının hepsinin tepesinde yer alan iyi kavramı, ahlak işte bu iyi kavramına bağlı olmakla beraber hala adalet gibi güçlü bir kavramdır. Yani biz ahlakı sağlayamayız ancak yine yazımızın başında yaptığımız yol metaforundaki gibi yaşam şeklimizi buna göre organize ederek ahlakın yoluna çıkabiliriz. Hadi biraz daha netleştirelim durumu.

Bir Düşünce Deneyi  

Varsayalım ki gözünüzü hiç bilmediğiniz bir yerde açtınız. Bulunduğunuz yere dair bilginiz yok. Sizin durumunuzdaki 3 kişiyle beraber bir odadasınız. Daha sonra birisi geldi ve dedi ki “Şehir merkezini bulursanız evinize dönebilirsiniz.” 

Bu durumda bulunduğumuz şehri bilmediğimiz, sokaklarını ve insanlarını tanımadığımız için elimizde bir çözüm olmayacaktır. Bu 4 kişiden biri sokakta birisine sorabilir, biri uyduları kullanıp şehri bir navigasyon uygulaması geliştirerek yoğun bir çaba gösterip tanımaya çalışabilir, biri yola çıkıp rastgele yürüyebilir. En nihayetinde şehir merkezine hiçbiri varamayabilir ancak bazıları daha çok yaklaşacaktır. İşin kötüsü, sonunda varıp varmadıklarını, yakın mı uzak mı olduklarını bile anlamama ihtimalleri bulunuyor. 

Yine de hepsi kendi yollarını ve çözümlerini ortaya atarak aynı amaç için yani şehir merkezine ulaşmak için çaba gösteriyor. İşte bu örnekteki şehir merkezine varmak amaç ahlaklı bir hayat yaşamak olurken onların bu amaca varmak için seçtikleri yollar da etik sistemleri olmuş oluyor. Otomatik olarak etiğin tanımı da ortaya çıkmış oluyor. Etik, iyinin ne olduğu sorusunu sorar, bunun üzerine bir sistem kurar ve en nihayetinde ahlaklı bir hayata varmaya çalışır. Biz genelde etik ile ahlakı aynı şey zannetsek de biri amaçken diğeri o amaca giden araçtır. Daha önce etik sistemlerini anlattığımız yazılarımızı okumadıysanız bu yazıdan sonra felsefe bölümüne göz atmanızı öneririz. Yok eğer yazılarımıza göz attıysanız bu fark artık kafanızda daha güzel belirdiği için yeniden okumanızı öneririz. Bu konularda daha detaylı bilgi için sizleri şu yazılara alabiliriz: “Bizi Ahlaklı Veya Ahlaksız Yapan Şey Nedir?“, “İlişki Dinamiğinden Evrensel Ahlak Yasasına Yolculuk“, “Mutsuzsan Ahlaksızsın: Erdem Etiği“, “Ne Kadar Haz O Kadar Ahlak: Faydacılık” ve “Haz Varsa Ahlak Yok: Deontoloji“.

Her felsefe yazımızda belirttiğimiz gibi, sunulan sistemler ve çözümler ne doğru ne de yanlıştır. Hangi sisteme inanacağınız, hangi görüşleri ürettiğiniz de sizlere kalmıştır.

Kaynakça ve İleri Okuma