Persepolis: Savaşın İçinde Bir Büyüme Hikayesi

🎧 Bu konuyu sohbet eşliğinde öğren · Persepolis ile Savaş ve Sürgünde Kimlik

►«1530»0:00 / 0:001×⤴

Yapay zeka ile seslendirildi.

Marjane Satrapi tarafından çizilen, daha sonra da filme dönüştürülen Persepolis, pek çok anlatının kesişim noktası olma özelliği taşıyor. Hem Satrapi’nin otobiyografik hikayesi, hem bir savaş anlatısı; İran’da meydana gelen İslami Devrim ve devrimi takip eden 1980-1988 yıllarında yaşanan Irak-İran savaşı sırasında büyümeye çalışan bir çocuğun hikayesi aslında Persepolis.

İslami devrim sırasında Tahran’da büyük bir değişime gidiliyordu; toplumun alışık olduğu özgürlükleri geride bırakması gerekiyordu. Kılık kıyafetten tutun da eğitime kadar her alan Şah yönetimi altında değişiyordu ve bu değişime başkaldıranlar çoğunlukla toplumun gözleri önünde cezalandırılıyordu. Bu değişimler arasında Marjane Satrapi’yi doğal olarak en çok etkileyen, kadınların toplumdaki yerinin tamamen değişmesi idi.

Grafik roman kısa kısa bölümlere ayrılmış, bölümler Marjane’ın (Marji) anılarından oluşuyor. Romanın ilk cildi Satrapi’nin çocukluğunu, ikinci kısmı ise ergenlikten yetişkinliğe kadar olan yaşlarını kapsıyor. Eğitimli ve açık görüşlü bir ailenin çocuğu olan Marji, edebiyat ve siyasetle iç içe büyüyor. Çocukken okuduğu kitaplar ve aile dostlarından dinlediği hikayeler, güçlü bir ideoloji geliştirmesine yardımcı oluyor. Belki de tam olarak bu sebeplerle Marjane Satrapi sessiz bir anlatıcı değil, söyleyecek çok fazla sözü var. Evde kendi kendine düzenlediği protestolardan tutun da çabucak edindiği fikirleri sosyal hayatında pratiğe dökmesine kadar, çocukken aldığı aksiyonların büyük bir çoğunluğu, Satrapi’nin güçlü kişiliğini gözler önüne seriyor.

Küçük Satrapi’nin bu özellikteki karakteri, çocukluğunun anlatıldığı kısımlarda okuyucuyla buluşuyor. Grafik romanın ilk kısmında Marji’nin çocukluğunu okurken, bir çocuğun dünyayı nasıl algıladığıyla ilgili çok değerli içgörüler ediniyoruz. Birinci kısmın sonlarına doğru gelirken, ana yurdundaki savaş dolayısıyla Marji’nin geleceği için endişelenen ailesi, onu okuması için Viyana’ya gönderiyor. İran’dan ayrılmadan önce, büyükannesi Marjane’a “kim olduğunu ve nereden geldiğini unutmamasını” öğütlüyor. Bu öğüt, grafik romanın ikinci kısmında işlenen konulara dair büyük bir öneme sahip. Ve Marjane Satrapi’nin kişiliğini oluşturmada, hatta belki bu grafik romanı yazıp çizmesinde de. 

Romanın ikinci cildi daha çok kişisel çatışmalar içeriyor. Artık savaşın olmadığı bir ülkede yaşayan Marjane’ın, ikinci kısmın ilk bölümlerinden itibaren adapte olmakta zorlandığını görebiliyoruz. Hayalini kurduğu ve sonunda kavuştuğu özgürlüğün tadını çıkarırken bir taraftan da ailesini geride bıraktığı için vicdan azabı duyuyor. Savaştan kaçmanın imkansızlığı, bu bölümlerle okuyucuya aktarılıyor. İkinci kısım özellikle bireysellik temelli çatışmalarla dolu. Bu çatışmalar, Marjane’ın etrafında memleket ve göç kavramları ile şekil buluyor. Viyana için ayrılmadan önce, birinci bölümün sonunda, büyükannesinin ona nasihat ettiği gibi, kim olduğunu unutmama çabası içinde yeni bir hayat yaşamaya çalışıyor; aslında unutması ve kaçması için gönderilmiş olduğu gurbette… Kimliğini gizlediği, hatta bazen yitirdiği bölümler görüyoruz. Bazı panellerde vatanı ile gururlanırken, bazılarında nereden geldiğini gizliyor.

Satrapi’nin anlatısı aynı zamanda Doğu-Batı ikiliğine de dikkat çeken bir niteliğe sahip. Özellikle Marji’nin Viyana’da geçirdiği yıllarda daha da dikkat çekici bir hale gelen bu ikilik, bir dünya gerçeği olmanın yanı sıra Persepolis’in anlatısındaki çatışmaları daha da güçlendiriyor. Marji İran’da sesini duyuramıyor, çünkü baskıcı rejim Marji’nin savunduğu hak ve değerlerin tam karşısında yer alıyor; Marji Viyana’da da sesini duyuramıyor çünkü savaşın gerçeğiyle yüzleşmemiş kimsenin bu durumu anlaması mümkün değil. Açık fikirli olduğunu iddia eden arkadaşları bile Marji’ye ve evinde bıraktığı gerçekliğe belli bir ön yargıyla yaklaşıyor. Satrapi’nin gidecek bir evi, güvende hissedeceği bir yer olmadığı bu zamanlar bir de talihsiz bir aşk hikayesiyle birleşince, Marjane için bir kırılma noktası oluyor. Marjane İran’a, evine dönüyor. Fakat Marjane bu sefer de evinin bıraktığı gibi olmadığını görüyor. Evinin işgali ile yüzleşmek zorunda kalan Marjane, bu kez İran’ı temelli terk ediyor, ve yerleştiği Fransa’da Persepolis’i yazarak hikayesini duyuruyor.

2007 yılında gösterime giren sinema uyarlaması ise hikayenin orijinaline sadık kalınarak çekilmiş olsa dahi anlatıcının tonu grafik romandan daha farklı. Grafik romandaki Marjane daha asi ve öfkeli iken filmin anlatıcısı olan Marjane daha duygusal ve daha sakin. Grafik roman savaş ve büyümenin dengesini yakalayabilmiş bir eser, Persepolis’i okurken Marjane’ın büyümesini ve İran’da gerçekleşen savaşı birbirinden ayrı düşünmek pek de mümkün değil. Fakat film odağına Marjane’ı değil, savaşı almış. Bunun bilinçli bir tercih olduğu hem filmseverler hem de edebiyatçılar tarafından düşünülüyor; film, hikayeye kasıtlı olarak ikinci bir bakış açısı getiriyor. Olayların daha dışında bir gözlemci gibi, anlatıcının sesi daha uzak, bombaların sesi daha yakından geliyor.

Grafik romanın ilk bölümünden itibaren Marji, içinde bulunduğu dünyaya rağmen eğlenceli bir anlatıcı; baskın ve parlak kişiliği nedeniyle anlatının mizahı çok güçlü. Yaşadığı kimlik bunalımı ve büyüme sancıları ile mizahi anlatıcı birleştiği zaman, tarihsel arka plan da göz önüne alınarak incelendiğinde Marjane Satrapi’nin içinde bulunduğu ikilik daha da çarpıcı bir hale geliyor, grafik romana asıl gücünü veren öğelerden biri haline geliyor. Persepolis’in tanıklık ettiği ve anlattığı politik olaylar grafik romanı hatırı sayılır bir üne ulaştırmış, yine de, görüşlerini paylaştığımız birçok okuyucu için romanı bu kadar değerli kılan asıl unsur, insani bir anlatı olması. 

Kaynakça ve İleri Okuma

Chute, H. (2008). The Texture of Retracing in Marjane Satrapi’s “Persepolis.” Women’s Studies Quarterly, 36(1/2), 92–110. http://www.jstor.org/stable/27649737